Shloka 56
Dharma-śaṅkā-nivāraṇa: Yudhiṣṭhira’s Response on Karma-Phala and Trust in Dharma
व्यसन वास्य काड्क्षेत विवासं वा युधिष्ठिर । अपि सिन्धोगिरिर्वापि किं पुनर्मर्त्यधर्मिण:,महाराज युधिष्ठिर! अथवा शत्रुपर कोई भारी संकट आने या देशसे उसके निकाले जानेकी प्रतीक्षा करे; क्योंकि अपना विरोधी यदि समुद्र अथवा पर्वत हो तो उसपर भी विपत्ति लानेकी इच्छा रखनी चाहिये, फिर जो मरणधर्मा मनुष्य है, उसके लिये तो कहना ही क्या है?
vyasana-vāsya kāṅkṣet vivāsaṃ vā yudhiṣṭhira | api sindho-girir vāpi kiṃ punar martyadharmiṇaḥ ||
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਆਫ਼ਤ ਆਵੇ ਜਾਂ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲਿਆ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਉਡੀਕ ਵੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਰੋਧੀ ਜੇ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਿਪਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੋ ਮਰਨਹਾਰ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ!
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse expresses a hard-edged political ethic: in rivalry, one should not passively wait for danger but actively seek the opponent’s weakening—since even vast forces (like sea or mountain) would be treated as adversaries, a mortal human opponent is certainly vulnerable.
Yudhiṣṭhira is speaking in the Vana Parva context, articulating a principle about dealing with enemies—framing exile or calamity as desirable outcomes for an adversary and emphasizing the inevitability of human vulnerability (mortality).