Shloka 41
Dharma-śaṅkā-nivāraṇa: Yudhiṣṭhira’s Response on Karma-Phala and Trust in Dharma
असम्भवे त्वस्य हेतु: प्रायश्ित्तं तु लक्षयेत् | कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यमवाप्नुते,यदि कर्म करनेपर भी फलकी उत्पत्ति न हो तो कोई-न-कोई कारण है; ऐसा मानकर प्रायश्चित्त (उसके दोषके समाधान)-पर दृष्टि डाले। राजेन्द्र! कर्मको सांगोपांग कर लेनेपर कर्ता उऋण (निर्दोष) हो जाता है
asambhave tv asya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣayet | kṛte karmaṇi rājendra tathānṛṇyam avāpnute ||
ਜੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤਾ ਫਲ ਨਾ ਉਪਜੇ, ਤਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕਰਤਾ ਉਣ, ਅਰਥਾਤ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਦੇਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਵੇ।
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
A person should not abandon dharma merely because the expected fruit is not seen; instead, one should suspect an unseen fault or obstacle and apply prāyaścitta. Completing one’s duty properly makes one ethically ‘clear’ (anṛṇya), even if results are uncertain.
Yudhiṣṭhira addresses a kingly interlocutor (“rājendra”), reflecting on why outcomes sometimes fail to appear even after action. He frames the response in dharmic terms: seek the cause, perform expiation if needed, and recognize that proper performance itself removes culpability.