Adhyaya 270

Verse 1

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर भूमण्डलके श्रेष्ठतम धनुर्थर पाँचों कुन्तीकुमार सब दिशाओंमें घूम-फिरकर हिंसक पशुओं, वराहों और जंगली भैंसोंको मारकर पृथक्‌-पृथक्‌ विचरते हुए एक साथ हो गये

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਨਮੇਜਯ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਧਨੁਰਧਰ, ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ। ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਭੈਂਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 2

ततो मृगव्यालगणानुकीर्ण महावनं तद्‌ विहगोपधघुष्टम्‌ | भ्रातृंश्ष तानभ्यवदद्‌ युधिष्ठिर: श्रुत्वा गिरो व्याहरतां मृगाणाम्‌

ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਿੰਸਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਮਹਾਂ-ਵਨ ਅਚਾਨਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਡਰ ਕੇ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—

Verse 3

आदित्यदीप्तां दिशमभ्युपेत्य मृगा द्विजा: क्रूरमिमे वदन्ति । आयासमुग्र॑ प्रतिवेदयन्तो महावनं शत्रुभिबाध्यमानम्‌

ਭਰਾਵੋ! ਵੇਖੋ, ਇਹ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਬੜੀਆਂ ਕਰੜੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਸਾਡੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 4

क्षिप्रं निवर्तध्वमलं विलम्बै- मनो हि मे दूयति दहाते च । बुद्धि समाच्छाद्य च मे समन्यु- रुद्धूयते प्राणपति: शरीरे

ਹੁਣ ਤੁਰੰਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜੋ; ਹੋਰ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ ਢੱਕ ਗਈ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 5

सर: सुपर्णेन हृतोरगं यथा राष्ट्र यथाराजकमात्तलक्षिमि । एवंविध॑ मे प्रतिभाति काम्यकं शौण्डैर्यथा पीतरसश्व कुम्भ:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮਹਾਂ ਸੱਪ ਨੂੰ ਫੜ ਲਵੇ ਤਾਂ ਝੀਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਰਾਜ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਮਦਿਰਾਪੀ ਚੁਪਕੇ ਨਾਲ ਪੀ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ ਖਾਲੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਕਾਮ੍ਯਕ ਵਨ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 6

ते सैन्धवैरत्यनिलोग्रवेगै- महाजवैवाजिभिरुदह्मुमाना: | युक्तैर्बहद्धिः सुरथैर्न॒वीरा- स्तदा55श्रमायाभिमुखा बभूवु:

ਤਦ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਨਰਵੀਰ ਸਿੰਧੁ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋਏ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਉਗਰ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਵਰਗੀ ਸੀ—ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਏ।

Verse 7

तेषां तु गोमायुरनल्पघोषो निवर्ततां वाममुपेत्य पार्श्रम्‌ । प्रव्याहरत्‌ तत्‌ प्रविमृश्य राजा प्रोवाच भीम॑ च धनंजयं च

ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੁੜ ਰਹੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਗਿੱਦੜ ਉੱਚੀ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਹੂਕ ਮਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਭੀਮ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 8

यथा वदत्येष विहीनयोनि: शालावृको वाममुपेत्य पार्श्चम्‌ । सुव्यक्तमस्मानवमन्य पापै: कृतो$भिमर्द: कुरुभि: प्रसह

ਇਹ ਨੀਚ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਗਿੱਦੜ ਸਾਡੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼ੁਭ ਬੋਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪੀ ਕੌਰਵ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸਾਡੀ ਅਵਹੇਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵੱਡਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਗਏ ਹਨ।

Verse 9

इत्येव ते तद्‌ वनमाविशन्तो महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा । बालामपश्यन्त तदा रुदन्तीं धात्रेयिकां प्रेष्यवधूं प्रियाया:

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜੇ ਪਾਂਡਵ ਜਦੋਂ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ—ਧਾਤ੍ਰੇਯਿਕਾ ਨੂੰ; ਜੋ ਪ੍ਰਿਯ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੀ ਦਾਸੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ।

Verse 10

तामिन्द्रसेनस्त्वरितो 5भिसृत्य रथादवप्लुत्य ततो5भ्यधावत्‌ । प्रोवाच चैनां वचन नरेन्द्र धात्रेयिकामन्तितरस्तदानीम्‌

ਹੇ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ! ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰਥੀ ਇੰਦਰਸੇਨ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਕੂਦ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੌੜ ਕੇ ਧਾਤ੍ਰੇਯਿਕਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।

Verse 11

कि रोदिषि त्वं पतिता धरण्यां कि ते मुखं शुष्यति दीनवर्णम्‌ कच्चिन्न पापै: सुनृशंसकद्धिः प्रमाथिता द्रौपदी राजपुत्री

ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਕਿਉਂ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਮੂੰਹ ਕਿਉਂ ਸੁੱਕ ਕੇ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ? ਕਿਤੇ ਪਾਪੀ, ਅਤਿ ਨਿਰਦਈ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੌਰਵ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਤੇ ਤੌਹੀਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਗਏ?

Verse 12

अचिन्त्यरूपा सुविशालनेत्रा शरीरतुल्या कुरुपुड्गवानाम्‌ । यद्येव देवी पृथिवीं प्रविष्टा दिवं प्रपन्नाप्यथवा समुद्रम्‌

ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਚਿੰਤ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਨ; ਕੱਦ-ਕਾਠ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ—(ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ)।

Verse 13

को हीदृशानामरिमर्दनानां क्लेशक्षमानामपराजितानाम्‌

ਐਸੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਮਰਦਨ, ਕਲੇਸ਼-ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਭਲਾ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 14

न बुध्यते नाथवतीमिहाद्य बहिश्नरं हृदयं पाण्डवानाम्‌

ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੇ ਨਾਥ-ਵਿਹੂਣੇ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਸੰਕਲਪ ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹੀ ਮੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

कस्याद्य कायं प्रतिभिद्य घोरा महीं प्रवेक्ष्यन्ति शिता: शराग्रया: । “द्रौपदी बाहर प्रकट हुई पाण्डवोंकी अन्तरात्मा है। अपने पतियोंसे सनाथ महारानी द्रौपदीको यहाँ कौन मूर्ख नहीं जानता था? आज पाण्डवोंके अत्यन्त भयंकर और तीक्ष्ण श्रेष्ठ बाण किसके शरीरको विदीर्ण करके पृथ्वीमें घुस जायँगे? ।।

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— “ਅੱਜ ਭਿਆਨਕ, ਛੁਰੇ-ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੇ ਅਗਰ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਾਣ ਕਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੱਸਣਗੇ? ਹੇ ਡਰਪੋਕੀ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਜਾਣ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਅੱਜ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗੀ।”

Verse 16

अथाब्रवीच्चारु मुखं प्रमृज्य धात्रेयिका सारथिमिन्द्रसेनम्‌

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਵਹਿੰਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝ ਕੇ ਧਾਤ੍ਰੇਯਿਕਾ ਨੇ ਸਾਰਥੀ ਇੰਦਰਸੇਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਇੰਦਰਸੇਨ! ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਇਹਨਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜੈਦ੍ਰਥ ਨੇ ਹਠ ਨਾਲ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵੇਖ—ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇਹ ਨਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਫ਼ ਹਨ, ਮਿਟੇ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਇਹ ਟੁੱਟੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਅਜੇ ਸੁੱਕੇ ਨਹੀਂ।”

Verse 17

जयद्रथेनापहता प्रमथ्य पज्चेन्द्रकल्पान्‌ परिभूय कृष्णा । तिष्ठन्ति वर्त्मानि नवान्यमूनि वक्षाश्ष न म्लान्ति तथैव भग्ना:

ਪੰਜ ਇੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਕਰ ਕੇ ਜੈਦ੍ਰਥ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਕੀਤਾ। ਵੇਖੋ—ਇਹ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਅਜੇ ਮੁਰਝਾਏ ਨਹੀਂ।

Verse 18

आवर्तयध्वं हानुयात शीघ्र न दूरयातैव हि राजपुत्री | संनहाध्व॑ं सर्व एवेन्द्रकल्पा महान्ति चारूणि च दंशनानि

“ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪਾਂਡਵ ਵੀਰੋ! ਰਥ ਮੁੜਾਓ; ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛਾ ਕਰੋ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ—ਇੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਯੋਧੇ—ਫੌਰਨ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਵਚ ਧਾਰਨ ਕਰੋ।”

Verse 19

गृहल्लीत चापानि महाधनानि शरांश्व शीघ्र पदवीं चरध्वम्‌ । पुरा हि निर्भत्सनदण्डमोहिता प्रमोहचित्ता वदनेन शुष्यता

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— “ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕੋ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਧਮਕੀਆਂ ਅਤੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਿੱਤ ਭਟਕ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਏ ਸਨ।”

Verse 20

ददाति कस्मैचिदनरह्ते तनुं वराज्यपूर्णामिव भस्मनि खुचम्‌ | पुरा तुषाग्नाविव हूयते हवि: पुरा श्मशाने स्रगिवापविद्धयते

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਸੀ ਸੁਗੰਧ-ਲੇਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਤਰ ਰਾਖ ਉੱਤੇ ਉਡੇਲ ਦੇਣਾ। ਇਹ ਤੂੜੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਿ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਸੁੱਟਣ ਵਰਗਾ ਹੈ।

Verse 21

पुरा च सोमो5ध्वरगो5वलिहाते शुना यथा विप्रजने प्रमोहिते । महत्यरण्ये मृगयां चरित्वा पुरा शृुगालो नलिनीं विगाहते

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਚਾਟ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਉਂ ਹੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਫਿਰਦਾ ਇੱਕ ਗਿੱਦੜ ਕਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜਿਆ।

Verse 22

“बहुमूल्य धनुष और बाण ले लीजिये और शीघ्र ही शत्रुके मार्गकका अनुसरण कीजिये। कहीं ऐसा न हो कि डाँट-डपट और दण्डके भयसे मोहित और व्याकुलचित्त हो अपना उदास मुख लिये द्रौपदी किसी अयोग्य पुरुषको आत्मसमर्पण कर दे। ऐसी घटना घटित होनेसे पहले ही वहाँ पहुँच जाइये। यदि राजकुमारी कृष्णा किसी पराये पुरुषके हाथमें पड़ गयी तो समझ लीजिये किसीने उत्तम घीसे भरी हुई खुवाको राखमें डाल दिया

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਅਮੋਲ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਲੈ ਲਵੋ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੋ। ਕਿਤੇ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਡਾਂਟ-ਡਪਟ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ, ਵਿਹਲ ਮਨ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਉਦਾਸ ਮੁਖ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਅਯੋਗ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਬੈਠੇ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੋ। ਜੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਪਰਾਏ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈ ਗਈ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਉੱਤਮ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰੀ ਖੋਆ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ, ਤੂੜੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਿ ਹੋਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਫੈਂਕ ਦਿੱਤੀ, ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਸੋਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਬੇਧਿਆਨੀ ਨਾਲ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਚਾਟ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਗਿੱਦੜ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮਲੀਨ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਅਪ੍ਰੀਤ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ—ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਨੱਕ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਚੰਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਰਗੇ ਨਿਰਮਲ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਖ ਨੂੰ—ਕੋਈ ਕੂਕਰਮੀ ਨਾ ਛੂਹੇ; ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤਾ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਚਾਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਾਹਾਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛਾ ਕਰੋ; ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਇੱਥੇ ਨਾ ਗੁਆਓ।”

Verse 23

युधिछिर उवाच भद्रे प्रतिक्राम नियच्छ वाचं मास्मत्सकाशे परुषाण्यवोच: । राजानो वा यदि वा राजपूुत्रा बलेन मत्ता वउ्चनां प्राप्रुवन्ति

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਭਦ੍ਰੇ, ਪਿੱਛੇ ਹਟ; ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਰੋਕ। ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਬਾਰੇ ਐਸੀਆਂ ਕਠੋਰ ਤੇ ਅਨੁਚਿਤ ਗੱਲਾਂ ਨਾ ਕਹਿ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਨਿੰਦਣਯ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਰਾਜੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਮਾਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋਣਗੇ।”

Verse 24

वैशम्पायन उवाच एतावदुकक्‍्त्वा प्रययुर्हि शीघ्र तान्येव वर्त्मान्यनुवर्तमाना: । मुहुर्मुहुर्व्यालवदुच्छवसन्तो ज्यां विक्षिपन्तश्न महाधनुर्भ्य:

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਹੱਫਦੇ-ਫੁੰਕਾਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਝਟਕ ਕੇ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋਏ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ।

Verse 25

ततो<पश्यंस्तस्य सैन्यस्य रेणु- मुद्भूतं वै वाजिखुरप्रणुन्नम्‌ । पदातीनां मध्यगतं च धौम्यं विक्रोशन्तं भीममभिद्रवेति

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਜਯਦ੍ਰਥ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਠੋਕਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਧੂੜ ਦਾ ਘਣਾ ਬੱਦਲ ਵੇਖਿਆ। ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਲੰਘਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਧੌਮ੍ਯ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੁਕਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ—“ਭੀਮ! ਦੌੜ, ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ!”

Verse 26

ते सान्त्व्य धौम्यं परिदीनसत्त्वा: सुखं भवानेत्विति राजपुत्रा: । श्येना यथैवामिषसम्प्रयुक्ता जवेन तत्‌ सैन्यमथाभ्यधावन्‌

ਫਿਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਧੌਮ੍ਯ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ—ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਜਾਓ।” ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਬਾਜ਼ ਮਾਸ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਸ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 27

तेषां महेन्द्रोपमविक्रमाणां संरब्धानां धर्षणाद्‌ याज्ञसेन्या: । क्रोध: प्रजज्वाल जयद्रथं च दृष्टवा प्रियां तस्य रथे स्थितां च

ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਉਹ ਪਾਂਡਵ ਯਾਜ्ञਸੇਨੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਹੋਰ ਵੀ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।

Verse 28

प्रचुक्रशुश्चाप्पथ सिन्धुराजं वृकोदरश्रैव धनंजयश्न । यमौ च राजा च महाथनुर्धरा- स्ततो दिश: सम्मुमुहुः परेषाम्‌

ਤਦ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਵਾਂ ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ—ਸਿੰਧੁ-ਰਾਜ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਉਠੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਇੰਨੀ ਘਬਰਾ ਗਈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸੂਝ ਨਾ ਰਹੀ।

Verse 126

तस्या गमिष्यन्ति पदे हि पार्था यथा हि संतप्यति धर्मपुत्र: । “धर्मराज युधिष्छिर महारानीके लिये जिस प्रकार संतप्त हो रहे हैं

“ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਕੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਕਲਣਗੇ। ਰਾਣੀ ਲਈ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪ੍ਰस्थान ਕਰਨਗੇ।”

Verse 133

प्राणै: समामिष्टतमां जिदहीर्षे- दनुत्तमं रत्नमिव प्रमूढ: । “जो शत्रुओंका मान मर्दन करनेवाले और किसीसे भी पराजित नहीं होनेवाले हैं

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਪਾਂਡਵ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਮਸਲਣ ਵਾਲੇ, ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਅਜਿੱਤ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਰਗੀ ਪਿਆਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਲੋਭਣੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਮਨੁੱਖ ਅਪਹਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇਗਾ?

Verse 156

निहत्य सर्वान्‌ द्विषतः समग्रान्‌ पार्था: समेष्यन्त्यथ याज्ञसेन्या । 'भीरु! तू महारानी द्रौपदीके लिये शोक न कर। तू समझ ले कि अभी वे पुनः यहाँ आ जायँगी। कुन्तीके पुत्र अपने समस्त शत्रुओंका संहार करके ट्रुपदकुमारीसे अवश्य मिलेंगे!

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਃਸ਼ੇਸ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਪૃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਾਜ्ञਸੇਨੀ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁੜ ਮਿਲਣਗੇ। ਹੇ ਡਰਪੋਕ ਰਾਣੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਸਮਝ ਲੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗੀ। ਕੁੰਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਅਵਸ਼੍ਯ ਮੁੜ ਮਿਲਣਗੇ।

Verse 269

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि द्रौपदीहरणपर्वणि पार्थागमने एकोनसप्तत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत द्रौपदीहरणपर्वमें पाथगिमनविषयक दो सी उनहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਨਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਦ੍ਰੌਪਦੀਹਰਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥਾਗਮਨ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦੋ ਸੌ ਉਨਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।