Shloka 5
धौन्धुमारोपाख्यानम्
Dhaundhumāra-Upākhyāna: The Slaying of Dhundhu and the Epithet ‘Dhundhumāra’
“उनका सारांश इस प्रकार है--कौरव! अपने साथ कोमलताका बर्ताव करनेवालेके लिये क्रूर मनुष्य भी कोमल बन जाता है। क्रूरतापूर्ण बर्ताव तो वह क्रूर मनुष्योंके प्रति ही करता है, परंतु साधु पुरुष दुष्टोंके प्रति भी साधुताका ही बर्ताव करता है। फिर वह साधु पुरुषोंके साथ साधुताका बर्ताव कैसे नहीं अपनायेगा? ।। कृतं शतगुणं कुर्या- न्नास्ति देवेषु निर्णय: । आऔशीनर: साधुशीलो भवतो वै महीपति:,“मनुष्य भी चाहे तो वह अपने ऊपर किये हुए उपकारका बदला सौगुना करके चुका सकता है। देवताओंमें ही यह प्रत्युपकारका भाव होता है, ऐसा कोई नियम नहीं है। सुहोत्र! उशीनरपुत्र शिबिका शील-स्वभाव तुमसे कहीं अच्छा है
vaiśampāyana uvāca | kṛtaṃ śataguṇaṃ kuryān nāsti deveṣu nirṇayaḥ | auśīnaraḥ sādhuśīlo bhavato vai mahīpatiḥ |
ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਸੌ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕੇਵਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਾ! ਉਸ਼ੀਨਰ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਿਬੀ ਸਾਧੁਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਰ ਹੈ। ਕ੍ਰੂਰ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਮ੍ਰਿਦੁ ਵਰਤਾਓ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਦੁ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕ੍ਰੂਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਧੁ ਪੁਰਖ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸਾਧੁਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ—ਤਾਂ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਸਾਧੁਤਾ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਅਪਣਾਵੇ?
वैशम्पायन उवाच