Shloka 88
इन्द्रद्युम्नोपाख्यानम्
Indradyumna Upākhyāna: On Kīrti, Smṛti, and Restoration
विक्रोशमानक्षान्योन्यं जनो गां पर्यटिष्यति । ततस्तुमुलसड्घाते वर्तमाने युगक्षये,प्रायः लोग स्वदेश छोड़कर दूसरे देशों, दिशाओं, नगरों और गाँवोंका आश्रय लेंगे और हा तात! हा पुत्र! इत्यादि रूपसे अत्यन्त दुःखद वाणीमें एक-दूसरेको पुकारते हुए इस पृथ्वीपर विचरेंगे। युगान्तकालमें संसारकी यही दशा होगी। उस समय एक ही साथ समस्त लोकोंका भयंकर संहार होगा
vikrośamānāḥ kṣāṇy anyonyaṃ jano gāṃ paryaṭiṣyati | tatas tumula-saṅghāte vartamāne yuga-kṣaye, prāyo lokāḥ sva-deśaṃ tyaktvā dvitīya-deśān diśo nagarāṇi grāmāṃś ca āśrayiṣyanti, “hā tāta! hā putra!” ity-ādi-rūpeṇa atyanta-duḥkha-vāṇyā parasparaṃ āhvayantaḥ pṛthivyāṃ vicariṣyanti | yugānta-kāle saṃsārasya eṣā daśā bhaviṣyati | tadā ekakālaṃ samasta-lokānāṃ bhayaṅkaraḥ saṃhāraḥ bhaviṣyati ||
ਲੋਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਯੁਗ-ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗੇਗਾ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨੀ, ਕੁਚਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਂ-ਆਪਦਾ ਛਾ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਦ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਦੇਸ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਦੇਸਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣਗੇ। ‘ਹਾਇ ਪਿਤਾ! ਹਾਇ ਪੁੱਤਰ!’ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ੋਕ-ਵਿਹਲ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਿਰਣਗੇ। ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗੀ; ਤਦ ਇਕੋ ਵਾਰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ।
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of social order and the impermanence of worldly security: when dharma and stability decline toward a yuga’s end, fear, displacement, and grief spread, culminating in a sweeping dissolution (saṃhāra). It implicitly urges steadiness in dharma and detachment from overreliance on worldly arrangements.
Markandeya describes an apocalyptic yuga-end scenario: people, crying out for lost relatives, abandon their homelands and wander seeking refuge in other places as a violent, collective calamity unfolds, leading to a simultaneous, terrible destruction of all peoples.