Shloka 25
प्रावृट्-शरत्-वर्णनम् — Description of the Monsoon and Autumn; Sarasvatī in the Pāṇḍavas’ Exile
पर्वताभोगवर्ष्माणमतिकायं महाबलम् चित्राड़मड़जैश्षित्रैर्हरिद्रासद्शच्छविम्,उसका शरीर पर्वतके समान विशाल था। वह महाकाय होनेके साथ ही अत्यन्त बलवान् भी था। उसका प्रत्येक अंग शारीरिक विचित्र चिह्नोंसे चिह्नित होनेके कारण विचित्र दिखायी देता था। उसका रंग हल्दीके समान पीला था। प्रकाशमान चारों दाढ़ोंसे युक्त उसका मुख गुफा-सा जान पड़ता था। उसकी आँखें अत्यन्त लाल और आग उगलती-सी प्रतीत होती थीं। वह बार-बार अपने दोनों गलफरोंको चाट रहा था। कालान्तक तथा यमके समान समस्त प्राणियोंको भयभीत करनेवाला वह भयानक भुजंग अपने उच्छवास और सिंहनादसे दूसरोंकी भर्त्सना करता-सा प्रतीत होता था
parvatābhogavarṣmāṇam atikāyaṁ mahābalam | citrāṅgam aṅgajaiś citrair haridrāsadṛśacchavim ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ—ਅਤਿਕਾਯ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਬਲਵਾਨ। ਅਦਭੁਤ ਦੇਹ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿਲੱਖਣ ਲੱਗਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਵੀ ਹਲਦੀ ਵਰਗੀ ਪੀਲੀ ਸੀ। ਚਾਰ ਚਮਕਦਾਰ ਦਾਢਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਫ਼ਾ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਲਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਉਗਲਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਜਬੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਭ ਨਾਲ ਚਾਟਦਾ ਸੀ। ਕਾਲਾਂਤਕ ਅਤੇ ਯਮ ਵਾਂਗ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਭੁਜੰਗ ਆਪਣੀ ਫੁਸਫੁਸਾਹਟ ਅਤੇ ਸਿੰਹਨਾਦ-ਸਮ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse primarily builds a moral atmosphere rather than stating a doctrine: it evokes how overwhelming, death-like forces (likened to Kālāntaka and Yama) can confront beings in the wilderness of life, reminding the listener of mortality and the need for steadiness and discernment when fearsome appearances arise.
Vaiśaṃpāyana describes a terrifying, gigantic serpent in vivid physical detail—mountain-like body, turmeric-yellow hue, strange markings, four gleaming fangs, fiery red eyes, and threatening hisses/roars—establishing the creature as a fearsome presence that intimidates all beings.