Shloka 9
हिरण्यपुरवर्णनम्
Description of Hiraṇyapura and the Nivātakavacas
Devanagari script
अत्र सूर्याशुभिर्भिन्ना: पातालतलमश्रिता: । मृता हि दिवसे सूत पुनर्जीवन्ति वै निशि
Translation
ਹੇ ਸੂਤ! ਇੱਥੇ ਪਾਤਾਲ-ਤਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਦਿਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਾਇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੇ ਮਾਤਲੀ! ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋ ਉੱਠਦੇ ਹਨ।
Word by Word
अत्रhere
अत्र:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअत्र
सूर्याशुभिःby the sun’s rays (swift beams)
सूर्याशुभिः:
Karana
TypeNoun
Rootसूर्याशु (सूर्य + आशु)
FormMasculine, Instrumental, Plural
भिन्नाःpierced/afflicted
भिन्नाः:
Karta
TypeAdjective
Rootभिन्न (√भिद्)
FormMasculine, Nominative, Plural
पातालतलम्the surface/region of Pātāla (netherworld)
पातालतलम्:
Karma
TypeNoun
Rootपातालतल (पाताल + तल)
FormNeuter, Accusative, Singular
आश्रिताःhaving resorted to / dwelling in
आश्रिताः:
Karta
TypeAdjective
Rootआश्रित (आ-√श्रि)
FormMasculine, Nominative, Plural
मृताःdead
मृताः:
Karta
TypeAdjective
Rootमृत (√मृ)
FormMasculine, Nominative, Plural
हिindeed/for
हि:
TypeIndeclinable
Rootहि
दिवसेin the daytime
दिवसे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिवस
FormMasculine, Locative, Singular
सूतO Sūta (charioteer/bard)
सूत:
TypeNoun
Rootसूत
FormMasculine, Vocative, Singular
पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
जीवन्तिthey live / come to life
जीवन्ति:
TypeVerb
Root√जीव्
FormPresent, Third, Plural, Parasmaipada
वैindeed/emphatically
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
निशिat night
निशि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootनिशा
FormFeminine, Locative, Singular
मातलेO Mātali
मातले:
TypeNoun
Rootमातलि
FormMasculine, Vocative, Singular
Speaker
नारद उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes