Shloka 17
Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
महावनेष्वबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च | “मधुसूदन! जो भेरी एवं मृदंगके नादसे, शंख एवं वेणुकी ध्वनिसे तथा स्त्रियोंके गीतोंके मधुर शब्द तथा सूत, मागध एवं वन्दीजनोंद्वारा की हुई स्तुति सुनकर जागते थे, वे ही बड़े-बड़े जंगलोंमें हिंसक जन्तुओंके कठोर शब्द सुनकर किस प्रकार नींद तोड़ते रहे होंगे? ।। ह्वीमान् सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता,“श्रीकृष्ण! जो लज्जाशील, सत्यको धारण करनेवाले, जितेन्द्रिय तथा सब प्राणियोंपर दया करनेवाले हैं; जो काम (राग) एवं द्वेषको वशमें करके सत्पुरुषोंके मार्गकका अनुसरण करते हैं; जो अम्बरीष, मान्धाता, ययाति, नहुष, भरत, दिलीप एवं उशीनरपुत्र शिबि आदि प्राचीन राजर्षियोंके सदाचारपालनरूप धारण करनेमें कठिन धर्मकी धुरीको धारण करते हैं; जिनमें शील और सदाचारकी सम्पत्ति भरी हुई है, जो धर्मज्ञ, सत्यप्रतिज्ञ और सर्वगुणसम्पन्न होनेके कारण इस भूमण्डलके ही नहीं, तीनों लोकोंके भी राजा हो सकते हैं; जिनका मन सदा धर्ममें ही लगा रहता है, जो धर्मशास्त्रज्ञान और सदाचार सभी दृष्टियोंसे समस्त कौरवोंमें सबसे श्रेष्ठ हैं; जिनकी अंगकान्ति शुद्ध जाम्बूनद सुवर्णके समान गौर है, जो देखनेमें सभीको प्रिय लगते हैं; वे महाबाहु अजातशत्रु युधिष्ठिर इस समय कैसे हैं?
vaiśampāyana uvāca | mahāvaneṣv abodhyanta śvāpadānāṃ rutena ca | “madhusūdana! ye bherī-mṛdaṅgaka-nādena śaṅkha-veṇukī-dhvaninā tathā strīṇāṃ gīta-madhura-śabdaiḥ sūta-māgadha-vandijanaiś ca kṛtāṃ stutiṃ śrutvā jāgrati sma, te eva mahā-vaneṣu hiṃsra-jantūnāṃ kaṭhora-śabdān śrutvā kathaṃ nidrāṃ vyucchedayiṣyanta? || hrīmān satyadhṛtir dānto bhūtānām anukampitaḥ | śrīkṛṣṇa! yaḥ kāma-dveṣau vaśīkṛtya satpuruṣa-mārgaṃ anusarati | yo ’mbarīṣa-māndhātṛ-yayāti-nahuṣa-bharata-dilīpa-uśīnaraputra-śibi-prabhṛtīnāṃ prācīna-rājarṣīṇāṃ sadācāra-pālanarūpaṃ durdharaṃ dharma-dhuram dhārayati | yasmin śīla-sadācāra-sampad pūrṇā | yo dharmajñaḥ satyapratijñaḥ sarvaguṇa-sampannaś ca, bhūmaṇḍalasya na kevalaṃ trayāṇām api lokānāṃ rājā bhavet | yasya manaḥ sadā dharme niviṣṭam | dharmaśāstra-jñāna-sadācāra-dṛṣṭyā sarveṣāṃ kauravāṇāṃ śreṣṭhaḥ | yasya aṅga-kāntiḥ śuddha-jāmbūnada-suvarṇa-samā gaurī, yaḥ sarveṣāṃ priyadarśanaḥ | sa mahābāhur ajātaśatrur yudhiṣṭhiraḥ idānīṃ kathaṃ vartate?”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵੱਡੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਦਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਗਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਜੋ ਭੇਰੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਵੇਣੂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੂਤ, ਮਾਗਧ ਤੇ ਵੰਦੀਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਾਗਦੇ ਸਨ— ਉਹ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੂਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਕਰੜੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤੋੜਦੇ ਹੋਣਗੇ? ਹੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਹੁਣ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕਿਵੇਂ ਹੈ— ਜੋ ਲੱਜਾਸ਼ੀਲ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਮ ਅਤੇ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਜੋ ਅੰਬਰೀਸ਼, ਮਾਂਧਾਤਾ, ਯਯਾਤਿ, ਨਹੁਸ਼, ਭਰਤ, ਦਿਲੀਪ ਅਤੇ ਉਸ਼ੀਨਰਪੁਤਰ ਸ਼ਿਬੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ-ਰੂਪ ਦੁੱਧਰਮ ਧਰਮ-ਧੁਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਸੰਪਦਾ ਭਰੀ ਹੈ; ਜੋ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਸਤ੍ਯਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਰਵਗੁਣਸੰਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਵੀ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਕੌਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ-ਜ੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਹਕਾਂਤੀ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਮਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਗੌਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਦਾ ਹੈ— ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?
वैशम्पायन उवाच