Shloka 34
अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
यो वै न कामान्न भयान्न लोभान्नार्थकारणात् | अन्यायमनुवर्तेत स्थिरबुद्धिरलोलुप:,जो कभी कामनासे, भयसे, लोभसे अथवा अन्य किसी प्रयोजनके कारण भी अन्यायका अनुसरण नहीं कर सकते, जिनकी बुद्धि स्थिर है, जो लोभ-रहित, धर्मज्ञ, धैर्यवान, विद्वान् तथा सम्पूर्ण भूतोंके भीतर विराजमान हैं, वे भगवान् केशव देवताओंके भी देवता, सनातन परमेश्वर तथा समस्त प्राणियोंके ईश्वर हैं
yo vai na kāmān na bhayān na lobhān nārtha-kāraṇāt | anyāyam anuvarteta sthira-buddhir alolupaḥ ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮਨਾ, ਡਰ, ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਵਾਰਥੀ ਲਾਭ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਅਨਿਆਇ ਦੇ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਤੁਰਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਲੋਭ-ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਅਟੱਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ; ਦਬਾਅ ਜਾਂ ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse defines moral integrity: a truly steady-minded person does not cooperate with injustice, even when pressured by desire, fear, greed, or practical advantage. Dharma is upheld as non-negotiable, not contingent on circumstances.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Vaiśaṃpāyana articulates a standard of righteous character—someone whose judgment remains firm and who refuses to align with adharma despite temptations or threats—setting an ethical benchmark relevant to the impending conflict.