Shloka 11
Udyoga Parva Adhyaya 62 — Duryodhana’s Claim of Victory and Vidura’s Allegories on Discord and Risk
जो दमरूपी गुणसे युक्त है, उसीको दान, क्षमा और सिद्धिका यथार्थ लाभ प्राप्त होता है; क्योंकि दम ही दान, तपस्या, ज्ञान और स्वाध्यायका सम्पादन करता है ।।
vidura uvāca | yo dama-rūpī guṇena yuktaḥ sa eva dāna-kṣamā-siddhīnāṁ yathārtha-lābhaṁ prāpnoti | yato dama eva dāna-tapasā-jñāna-svādhyāyānāṁ sampādakaḥ || damas tejo vardhayati pavitro dama uttamaḥ | vipāpmā vṛddha-tejās tu puruṣo vindate mahat ||
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਮ (ਆਤਮ-ਸੰਯਮ) ਨਾਮਕ ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਾਨ, ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਨ, ਤਪੱਸਿਆ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਮ ਅੰਦਰਲਾ ਤੇਜ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਦਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਦਮ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ।
विदुर उवाच
Educational Q&A
Self-restraint (dama) is presented as the enabling virtue: it makes charity, forgiveness, austerity, knowledge, and sacred study effective, and it purifies a person while increasing inner radiance, culminating in the highest spiritual attainment.
In the Udyoga Parva’s counsel-filled setting, Vidura instructs on ethical discipline, emphasizing that inner governance—control of senses and mind—is the foundation for all other virtues and for reaching the supreme good.