Shloka 56
हंस–साध्यसंवादः, वाक्-निग्रहः, महाकुल-लक्षणम्, शान्ति-उपायः
Hamsa–Sādhya Dialogue; Restraint of Speech; Marks of Noble Lineage; Means to Peace
राजन्! आपका कल्याण हो
rājan! tava kalyāṇaṁ bhavatu; manuṣyeṣu sadā pañcavidhaṁ balaṁ bhavati, tac chṛṇu. yat bāhubala-nāma prathamaṁ balaṁ, tad nikṛṣṭaṁ balaṁ ucyate; mantri-lābhaḥ dvitīyaṁ balam; dhana-lābhaṁ tṛtīyaṁ balaṁ manīṣiṇaḥ prāhuḥ; rājan, yat pitṛ-paitāmaha-prāptaṁ manuṣyasya svābhāvikaṁ balaṁ (kuṭumba-balam), tad “abhijāta”-nāma caturthaṁ balam. bhārata! yena etāni sarvāṇi balāni saṅgṛhyante, yaś ca sarveṣu baleṣu śreṣṭhatamaṁ balam, tat pañcamaṁ “buddhi-balam” iti kathyate. mahate yo’pakārāya narasya prabhaven naraḥ, tena vairaṁ samāsajya dūrastho’smīti nāśvaset.
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੁਣ। ਪਹਿਲਾ ਬਾਹੁਬਲ—ਬਾਂਹ ਦਾ ਬਲ—ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯੋਗ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਦੂਜਾ ਬਲ ਹੈ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਧਨ-ਲਾਭ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਬਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪਿਉ-ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮਜਾਤ, ਕੁਟੰਬ-ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਬਲ ‘ਅਭਿਜਾਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਚੌਥਾ ਬਲ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਬਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਉਹ ਪੰਜਵਾਂ ‘ਬੁੱਧੀ-ਬਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪੁਰਖ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ‘ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਾਂ’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura ranks forms of power and asserts that intellect (buddhi) is the highest because it gathers and directs all other resources—physical force, ministers, wealth, and family backing. He also warns against complacent hostility: do not assume safety merely because you are ‘far away’ from someone capable of great harm.
In Udyoga Parva, Vidura counsels King Dhṛtarāṣṭra during the tense pre-war diplomacy. He offers practical and ethical guidance on governance and personal conduct, emphasizing strategic intelligence and caution in dealing with dangerous adversaries.