Shloka 15
Ārjava, Satya, and the Virocana–Sudhanvan Exemplum
Udyoga-parva 35
न जीयते चानुजिगीषते<न्यान् न वैरकृच्चाप्रतिघातकश्न । निन्दाप्रशंसासु समस्वभावो न शोचते हृष्पति नैव चायम्
na jīyate cānujigīṣate 'nyān na vairakṛc cāpratighātakaś ca | nindāpraśaṃsāsu samasvabhāvo na śocate hṛṣyati naiva cāyam ||
ਹੰਸ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਹਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਾ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਾ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਡੋਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਉਛਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
हंस उवाच
Educational Q&A
The verse teaches inner freedom through non-competitiveness, non-enmity, and non-harm, grounded in equanimity toward praise and blame. One who neither seeks to dominate nor retaliate, and who remains even-minded, transcends the oscillation of joy and sorrow.
In Udyoga Parva, amid counsel and moral instruction before the great war, the speaker identified as Haṃsa delivers a teaching on the marks of a spiritually mature and ethically disciplined person—describing the temperament that remains unshaken by social approval or condemnation and avoids hostility and harm.