Shloka 49
तृणोल्कया ज्ञायते जातरूप॑ं वृत्तेन भद्रो व्यवहारेण साधु: । शूरो भयेष्वर्थकृच्छेषु धीर: कृच्छेष्वापत्सु सुहृदश्चारयश्च,जलती हुई आगसे सुवर्णकी पहचान होती है, सदाचारसे सत्पुरुषकी, व्यवहारसे श्रेष्ठ पुरुषकी, भय प्राप्त होनेपर शूरकी, आर्थिक कठिनाईमें धीरकी और कठिन आपपत्तिमें शत्रु एवं मित्रकी परीक्षा होती है
tṛṇolkayā jñāyate jātarūpaṁ vṛttena bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ | śūro bhayeṣv arthakṛcchreṣu dhīraḥ kṛcchreṣv āpatsu suhṛdaś ca arayaś ca ||
ਵਿਦੁਰ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਖਣ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨਾਲ ਸੱਜਣ ਦੀ, ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦੀ। ਡਰ ਆਵੇ ਤਾਂ ਸੂਰਮੇ ਦੀ ਪਰਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਧਨ-ਤੰਗੀ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜਵਾਨ ਦੀ; ਅਤੇ ਘੋਰ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਣ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਕੌਣ ਵੈਰੀ।
विदुर उवाच
Educational Q&A
Virtue and reliability are not proved by words but by tests: conduct shows goodness, dealings show nobility, danger shows courage, poverty shows steadiness, and calamity reveals true friends and enemies.
In Udyoga Parva, Vidura is giving moral and political counsel during the tense pre-war negotiations; here he uses vivid comparisons to warn that people’s real nature becomes clear only when circumstances become difficult.