Shloka 53
Adhyaya 32: Saṃjaya’s Return, Audience with Dhṛtarāṣṭra, and Ethical Admonition
(पृथिव्यां सागरान्तायां द्वाविमौ पुरुषाधमौ । गृहस्थश्न निरारम्भ: सारम्भश्नैव भिक्षुकः ।। ) समुद्रपर्यन्त इस सारी पृथ्वीमें ये दो प्रकारके अधम पुरुष हैं--अकर्मण्य गृहस्थ और कर्मोमें लगा हुआ संन्यासी। द्वाविमौ ग्रसते भूमि: सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्,बिलमें रहनेवाले जीवोंको जैसे साँप खा जाता है, उसी प्रकार यह पृथ्वी शत्रुसे विरोध न करनेवाले राजा और परदेश सेवन न करनेवाले ब्राह्मण--इन दोनोंको खा जाती है
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ dvāv imau puruṣādhamau | gṛhasthaś ca nirārambhaḥ sārambhaś caiva bhikṣukaḥ || dvāv imau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva | rājānaṃ cāviruddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam ||
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਮੁੰਦਰ-ਅੰਤ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਹਨ: ਇੱਕ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਦਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਹ ਭਿਖਾਰੀ-ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੋ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵੀ ਦੋ ਨੂੰ ‘ਨਿਗਲ ਲੈਂਦੀ’ ਹੈ—ਜੋ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਰਤੱਬ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਪਰਦੇਸ (ਅਧਿਐਨ, ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ) ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura condemns role-confusion and negligence of duty: a householder must be industrious and responsible, while a renunciant should avoid worldly enterprises. He also stresses functional duties—kings must protect by resisting enemies, and brāhmaṇas must pursue their obligations (including travel/sojourn when needed for learning, teaching, or sustenance).
In Udyoga Parva, Vidura delivers moral-political counsel (nīti) in the tense pre-war context. Here he uses sharp contrasts and a vivid simile (the snake devouring burrow-dwellers) to warn that society and the land itself ‘consume’ those who fail in their appointed responsibilities—especially negligent householders, worldly renunciants, non-defending kings, and brāhmaṇas who refuse necessary pravāsa.