Shloka 25
Udyoga Parva, Adhyaya 31 — Yudhiṣṭhira’s Instructions to Sañjaya
Peace Appeal and Five-Village Proposal
चक्षु:श्रोत्रे नासिका त्वक् च जिद्दा ज्ञानस्यैतान्यायतनानि जन््तो: । तानि प्रीतान्येव तृष्णाक्षयान्ते तान्यव्यथो दुःखहीन: प्रणुद्यात्
sañjaya uvāca |
cakṣuḥ-śrotre nāsikā tvak ca jihvā jñānasyaitāny āyatanāni jantoḥ |
tāni prītāny eva tṛṣṇākṣayānte tāny avyatho duḥkhahīnaḥ praṇudyāt ||
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਜੀਭ—ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਸਨ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਦਰਲੀ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse teaches indriya-nigraha (restraint of the senses) as a practical means to end tṛṣṇā (craving). When craving ceases, the senses become naturally settled; thus one should, without inner turmoil, curb their outward rush toward objects.
Sañjaya is presenting a reflective, ethical instruction within Udyoga Parva’s counsel-oriented context, emphasizing inner discipline—control of the five sense-faculties—as foundational for freedom from suffering.