Mahabharata — Udyoga Parva, Shloka 226
Bhīṣma’s Dream-Counsel and the Prasvāpa Astra (भीष्मस्वप्नदर्शनम् / प्रस्वापास्त्रोपदेशः)
न त्वहं विनिवर्तिष्ये युद्धादस्मात् कथंचन । “आजसे पहले भी मैं कभी किसी युद्धसे पीछे नहीं हटा हूँ। अतः: पितामहो! आपलोग अपनी इच्छाके अनुसार पहले गंगानन्दन भीष्मको ही युद्धसे निवृत्त कीजिये। मैं किसी प्रकार पहले स्वयं ही इस युद्धसे पीछे नहीं हटूँगा”
na tv ahaṁ vinivartiṣye yuddhād asmāt kathaṁcana |
ਮੈਂ ਇਸ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਫੇਰੀ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪ ਪਹਿਲਾਂ ਹਟਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਪਿਤਾਮਹ ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਹਟਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਗਾਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਹੀ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਕਰਨ; ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗਾ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights steadfastness to one’s chosen duty (kṣatriya-dharma) and the ethical weight of vows: Bhishma treats withdrawal as a breach of lifelong martial commitment unless he is formally released by rightful authority.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Bhishma speaks to affirm that he will not personally step back from the coming conflict; if others want him removed from combat, they must explicitly relieve him rather than expect voluntary retreat.