Shloka 28
पाण्डवसेनानायकाभिषेकः तथा बलरामागमन-उपदेशः | Appointment of Pandava Commanders and Balarama’s Counsel
नराणां पञ्चपज्चाशदेषा पत्तिर्विधीयते । सेनामुखं च तिस्रस्ता गुल्म इत्यभिशब्दितम्,पचपन पैदलोंकी एक टुकड़ीको पत्ति कहते हैं। तीन पत्तियाँ मिलकर एक सेनामुख कहलाती हैं। सेनामुखका ही दूसरा नाम गुल्म है
vaiśampāyana uvāca |
narāṇāṃ pañcapañcāśad eṣā pattiḥ vidhīyate |
senāmukhaṃ ca tisrās tā gulma ity abhiśabditam ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਚپن ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਜੋ ਟੁਕੜੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪੱਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੱਤੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਸੇਨਾਮੁਖ’ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਸੇਨਾਮੁਖ ਨੂੰ ‘ਗੁਲਮ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse defines standardized military units, emphasizing order and clear structure in warfare—an aspect of kṣatriya-dharma where disciplined organization governs the conduct of war.
Vaiśampāyana is explaining technical terminology for army organization: a patti consists of fifty-five infantrymen, and three pattis form a senāmukha, also called a gulma.