Shloka 13
उद्योगपर्व अध्याय १३३ — संजये मातृउपदेशः
Udyoga Parva Adhyaya 133 — A Mother’s Counsel to Saṃjaya
जहाँ आजके लिये और कल सबेरेके लिये भी भोजन दिखायी नहीं देता, उससे बढ़कर महान् पापपूर्ण कोई दूसरी अवस्था नहीं है, ऐसा शम्बरासुरका कथन है ।।
patiputravadhād etat paramaṁ duḥkham atravīt | dāridryam iti yat proktaṁ paryāya-maraṇaṁ hi tat ||
ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਲਈ ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰ ਲਈ ਵੀ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਾਪਮਈ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸ਼ੰਬਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਗਰੀਬੀ’ ਨੂੰ ਪਰਮ ਦੁੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਧ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਦੁਖਦਾਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਗਰੀਬੀ ਮੌਤ ਦਾ ਹੀ ਪਰਯਾਇ ਹੈ।
पुत्र उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that destitution (dāridrya) can be experienced as the most extreme form of suffering—so severe that it is likened to death itself—highlighting the ethical urgency of alleviating poverty and recognizing its dehumanizing force.
A son speaks, emphasizing a maxim attributed (in the received gloss) to Śambarāsura: when there is no food visible even for today or tomorrow morning, that condition—poverty—is proclaimed the greatest misery, even exceeding the grief of losing husband and son.