Adhyaya 4
Svargārohaṇa-parva, Adhyāya 4 — Yudhiṣṭhira’s Vision of the Celestial Assembly (Recognition and Explanation)
Upa-parva: Svargārohaṇa (Heaven-Ascent Episode) — Recognition of the Transfigured Kin
Vaiśaṃpāyana reports that Yudhiṣṭhira proceeds, honored by devas with ṛṣis and Maruts, to the place where eminent Kurus are present (1). He beholds Govinda (Kṛṣṇa) in a brāhma-like form, recognizable by resemblance to the known deity (2), radiant and attended by personified divine weapons such as the cakra; Arjuna (Phalguna) is depicted as reverentially attending him (3). In other regions Yudhiṣṭhira sees Karṇa, foremost among weapon-bearers, associated with the twelve Ādityas (4); Bhīmasena encircled by the Marut hosts (5); and Nakula and Sahadeva shining in the station of the Aśvins (6). He also sees Draupadī adorned with lotus-garlands, standing in a solar brilliance (7). When Yudhiṣṭhira wishes to question her, Indra explains that she is Śrī in Draupadī-form, who entered human life for his sake, described as non-womb-born and auspicious (8–9), and further notes her creation by Śūlapāṇi (10). Indra identifies Draupadī’s five sons as gandharvas of fire-like splendor (11), points out Dhṛtarāṣṭra as a gandharva-king and an elder kin (12), and clarifies Karṇa as Yudhiṣṭhira’s elder brother, the Sun’s son (13). He then gestures to further assemblies: Vṛṣṇi–Andhaka heroes (including Sātyaki) among divine groups (14), Abhimanyu with Soma (15), Pāṇḍu with Kuntī and Mādrī arriving by vimāna (16), Bhīṣma with the Vasus and Droṇa near Bṛhaspati (17), and other kings and warriors moving with gandharvas, yakṣas, and puṇyajanas; some attain guhyaka destinies through meritorious speech, thought, and action (18–19).
Chapter Arc: देव, ऋषि और मरुद्गणों के मुख से अपनी स्तुति सुनते हुए युधिष्ठिर दिव्य लोक में आगे बढ़ते हैं—जहाँ पृथ्वी के सारे शोक का उत्तर स्वर्ग के दृश्य देने वाले हैं। → स्वर्ग के तेज से दीप्त, दिव्यास्त्रों से युक्त और देवोपम रूपों में अपने प्रियजनों को क्रमशः देखते हुए भी युधिष्ठिर के भीतर प्रश्न उठता है—क्या यह वही सत्य है जिसे उन्होंने पृथ्वी पर दुःख, अपमान और युद्ध के बीच जिया था? → युधिष्ठिर दिव्य रूपों में अपने बंधुओं और सहचरों का साक्षात् दर्शन करते हैं—भीम, द्रौपदी, सात्यकि आदि वृष्णि-अन्धक वीर, चन्द्र-सम द्युति वाले अभिमन्यु, और अंततः अग्नितुल्य तेज से प्रकाशित बड़े भाई कर्ण का भी—जिससे उनके मन में बंधुत्व, न्याय और नियति का चरम बोध एक साथ उमड़ पड़ता है। → स्वर्ग में पुण्यकर्मों के फलस्वरूप प्राप्त विविध गतियों (देव-गति, गन्धर्व-यक्ष-पुण्यजन संगति, गुह्यक-गति आदि) का संकेत मिलता है; युधिष्ठिर को यह प्रत्यक्ष होने लगता है कि पृथ्वी पर जिन संबंधों को कलंक, भ्रम या शाप ने ढका था, वे यहाँ अपने सत्य रूप में प्रकाशित हैं। → युधिष्ठिर के सामने स्वर्गीय व्यवस्था का यह उजला चित्र उनके शेष संशयों को पूरी तरह शांत करेगा या किसी नए नैतिक प्रश्न को जन्म देगा—यह आगे के प्रसंग पर टिकता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अकाल चतुथों5 ध्याय: युधिष्ठटिरका दिव्यलोकमें श्रीकृष्ण, अर्जुन आदिका दर्शन करना वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्छिरो राजा देवै: सर्षिमरुद्गणै: । स्तूयमानो ययौ तत्र यत्र ते कुरुपुड्रवा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦੋਂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਰੁਦ-ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸ্তুਤੀ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਥਾਂ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਸਨ।
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर देवताओं, ऋषियों और मरुद्गणोंके मुँहसे अपनी प्रशंसा सुनते हुए राजा युधिष्ठिर क्रमश: उस स्थानपर जा पहुँचे जहाँ वे कुरुश्रेष्ठ भीमसेन और अर्जुन आदि विराजमान थे ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਰੁਦ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਆਪਣੀ ਸ্তুਤੀ ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿੱਥੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੀਮਸੇਨ, ਅਰਜੁਨ ਆਦਿ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੀ ਹੋਈ ਸਾਦ੍ਰਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।
Verse 3
इस प्रकार श्रीमह्याभारत स्वर्गायेहरणपर्वमें युधिष्ठिरका देहत्यागविषयक तीसरा अध्याय पूरा हुआ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰੂਪ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮਾਨੋ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 4
उपास्यमानं वीरेण फाल्गुनेन सुवर्चसा । तथास्वरूपं कौन्तेयो ददर्श मधुसूदनम,अत्यन्त तेजस्वी वीरवर अर्जुन भगवानकी आराधनामें लगे हुए हैं। कुन्तीकुमार युधिष्ठिरने भगवान् मधुसूदनका उसी स्वरूपमें दर्शन किया इति श्रीमहाभारते स्वर्गारोहणपर्वणि द्रौपद्यादिस्वस्वस्थानगमने चतुर्थो5ध्याय: ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਤੇਜਸਵੀ ਵੀਰ ਫਾਲਗੁਨ (ਅਰਜੁਨ) ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਤਦ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
तावुभौ पुरुषव्याप्रौ समुद्री क्ष्य युधिष्ठिरम् । यथावत् प्रतिपेदाते पूजया देवपूजिती,पुरुषसिंह अर्जुन और श्रीकृष्ण देवताओंद्वारा पूजित थे। इन दोनोंने युधिष्ठिरको उपस्थित देख उनका यथावत् सम्मान किया
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁਰਖ-ਵਿਆਘਰ, ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨੇੜੇ ਆਏ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਕੀਤਾ।
Verse 6
अपरस्मिन्नथोद्देशे कर्ण शस्त्रभृतां वरम् द्वादशादित्यसहितं ददर्श कुरुनन्दन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਜੋਮਯ ਠਾਠ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਜਮਾਨ ਸੀ।
Verse 7
अथापरमस्मिन्नुद्देशे मरुद्गणवृतं विभुम् । भीमसेनमथापश्यत् तेनैव वपुषान्वितम्
ਫਿਰ ਹੋਰ ਇਕ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵਿਭੂ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਮਰੁਦਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸੇ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ।
Verse 8
वायोर्मूर्तिमतः पाश्वें दिव्यमूर्तिसमन्वितम् । श्रिया परमया युक्त सिद्धिं परमिकां गतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਵਾਯੁਦੇਵ ਦੇ ਪਾਸ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
Verse 9
अश्रिनोस्तु तथा स्थाने दीप्यमानौ स्वतेजसा । नकुलं सहदेवं च ददर्श कुरुनन्दन:,कुरुनन्दन युधिष्ठिरने नकुल और सहदेवको अभश्विनीकुमारोंके स्थानमें विराजमान देखा जो अपने तेजसे उद्दीप्त हो रहे थे
ਤਦ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਨੂੰ ਕੁਰੁਨੰਦਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
Verse 10
तथा ददर्श पाज्चालीं कमलोत्पलमालिनीम् | वपुषा स्वर्गमाक्रम्य तिष्ठन्तीमर्कवर्चसम्
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਢੱਕਦੀ ਹੋਈ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਖੜੀ ਸੀ।
Verse 11
अखिल सहसा राजा प्रष्टमैच्छद् युधिष्ठिर: । ततो<स्य भगवानिन्द्र: कथयामास देवराट्
ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਦੇਵਰਾਜ ਭਗਵਾਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 12
श्रीरेषा द्रौपदीरूपा त्वदर्थे मानुषं गता । अयोनिजा लोककान्ता पुण्यगन्धा युधिछ्टिर
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ। ਇਹ ਅਯੋਨਿਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ—ਮੰਗਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮੂਰਤੀ ਹੈ।
Verse 13
'युधिष्ठिर! ये जो लोककमनीय विग्रहसे युक्त पवित्र गन्धवाली देवी दिखायी दे रही हैं, साक्षात् भगवती लक्ष्मी हैं। ये ही तुम्हारे लिये मनुष्यलोकमें जाकर अयोनिसम्भूता द्रौपदीके रूपमें अवतीर्ण हुई थीं ।।
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਜੋ ਇਹ ਦੇਵੀ ਤੈਨੂੰ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ—ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ—ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਤੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਹੀ ਲਈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਅਯੋਨਿਸੰਭੂਤਾ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰੀ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੰਗ ਲਈ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ; ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣੀ।
Verse 14
“स्वयं भगवान् शंकरने तुमलोगोंकी प्रसन्नताके लिये इन्हें प्रकट किया था और ये ही द्रपदके कुलमें जन्म धारणकर तुम सब भाइयोंके द्वारा अनुगृहीत हुई थीं ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਇਹ ਪੰਜ ਗੰਧਰਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹਨ—ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਬੀਰਜ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਅਮਿਤ ਬਲ-ਪਰਾਕਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 15
पश्य गन्धर्वराजानं धृतराष्ट्र मनीषिणम् । एनं च त्वं विजानीहि भ्रातरं पूर्वजं पितु:,“इन मनीषी गन्धर्वराज धृतराष्ट्रका दर्शन करो और इन्हींको अपने पिताका बड़ा भाई समझो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ! ਇਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਗੰਧਰਵ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖ; ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਜੇਠਾ ਭਰਾ ਸਮਝ।
Verse 16
अयं ते पूर्वजो भ्राता कौन्तेय: पावकद्युति: । सूतपुत्राग्रज: श्रेष्ठो राधेय इति विश्रुत:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਇਹ ਤੇਰਾ ਜੇਠਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ। ਇਹ ਸੂਤਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਰਜ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ‘ਰਾਧੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ।
Verse 17
साध्यानामथ देवानां विश्वेषां मरुतामपि,'राजेन्द्र! उधर वृष्णि और अन्धककुलके सात्यकि आदि वीर महारथियों और महान् बलशाली भोजोंको देखो। वे साध्यों, विश्वेदेवों तथा मरुदगणोंमें विराजमान हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉੱਥੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਕੁਲ ਦੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਆਦਿ ਬੀਰ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੋਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਉਹ ਸਾਧਿਆਂ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਰੁਤ-ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 18
गणेषु पश्य राजेन्द्र वृष्ण्यन्धकमहारथान् । सात्यकिप्रमुखान् वीरान् भोजांश्वैव महाबलान्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਗਣਾਂ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ-ਅੰਧਕ ਕੁਲ ਦੇ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਸਾਤ੍ਯਕੀ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਹ ਬੀਰ, ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਭੋਜ ਵੀ।
Verse 19
सोमेन सहितं पश्य सौभद्रमपराजितम् । अभिमन्युं महेष्वासं निशाकरसमद्युतिम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੋਮ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸुभਦ੍ਰਾ-ਪੁੱਤਰ, ਅਪਰਾਜਿਤ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਹੈ।
Verse 20
एष पाण्डु्महेष्वास: कुन्त्या माद्रया च संगत: । विमानेन सदाभ्येति पिता तव ममान्तिकम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਪਾਂਡੂ ਹੈ, ਕੁੰਤੀ ਅਤੇ ਮਾਦਰੀ ਦੇ ਨਾਲ। ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਪਾਂਡੂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
वसुभि: सहित पश्य भीष्मं शान्तनवं नृपम् । द्रोणं बृहस्पते: पार्श्वे गुरुमेने निशामय
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜੇ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖੋ—ਉਸ ਪੂਜਨੀਯ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰੋ।
Verse 22
एते चान्ये महीपाला योधास्तव च पाण्डव । गन्धर्वसहिता यान्ति यक्षपुण्यजनैस्तथा,'पाण्डुनन्दन! ये तुम्हारे पक्षके दूसरे भूपाल योद्धा गन्धर्वों, यक्षों तथा पुण्यजनोंके साथ जा रहे हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਾਂਡਵ, ਤੇਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਇਹ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਤੇ ਯੋਧੇ ਵੀ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪੁਣ੍ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 23
गुहाकानां गतिं चापि केचित् प्राप्ता नराधिपा: । त्यक्त्वा देहं जितः स्वर्ग: पुण्यवाग्बुद्धिकर्मभि:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੁਝ ਨਰਾਧਿਪਾਂ ਨੇ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 163
“ये रहे तुम्हारे बड़े भाई कुन्तीकुमार कर्ण जो अग्नितुल्य तेजसे प्रकाशित हो रहे हैं। ये ही सूतपुत्रोंके श्रेष्ठ अग्रज थे और ये ही राधापुत्रके नामसे विख्यात हुए थे ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੇਖੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਕਰਨ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਦਿੱਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੂਤਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਗਰਜ ਸੀ ਅਤੇ ‘ਰਾਧੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਉਹ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼-ਪ੍ਰਵਰ ਕਰਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ; ਉਹ ਸੂਰਜੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to correctly interpret transfigured appearances in heaven—why familiar persons are seen in unexpected forms and grouped with specific divine collectives—requiring authoritative explanation rather than inference from earthly narrative alone.
The chapter teaches that epic identity is multi-layered (human role and cosmic affiliation) and that karmic outcomes operate within a structured celestial taxonomy; therefore, ethical evaluation must account for intention, function, and divine order, not only visible historical outcomes.
No explicit phalaśruti formula appears in this unit; its meta-function is inferential—positioning Indra’s clarifications as a closing interpretive key for the epic’s moral accounting and the reader’s understanding of posthumous destinies.