Mahabharata 11.1.32 — Stree Parva, Adhyaya 1, Shloka 32
स्त्रीपर्व १: धृतराष्ट्रशोकः संजयाश्वासनं च
Strī Parva 1: Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Saṃjaya’s Consolation
“वह सदा युद्धकी ही इच्छा रखता था; इसलिये उसने कभी किसी धर्मका आदरपूर्वक अनुष्ठान नहीं किया। वह मन्दबुद्धि और अहंकारी था; अतः नित्य युद्ध-युद्ध ही चिल्लाया करता था। उसके हृदयमें क्रूरता भरी थी। वह सदा अमर्षमें भरा रहनेवाला, पराक्रमी और असंतोषी था (इसीलिये उसकी दुर्गति हुई है) ।।
vaiśaṃpāyana uvāca | sa sadā yuddhasyaiva icchāṃ rakṣati sma; tasmāt sa kadācana dharmasya ādara-pūrvakam anuṣṭhānaṃ na cakāra | sa manda-buddhiḥ ahaṅkārī ca āsīt; ataḥ sa nityaṃ “yuddhaṃ yuddham” iti krośati sma | tasya hṛdaye krūratā pūrṇā āsīt | sa sadā amarṣeṇa pūrṇaḥ, parākramī, asaṃtuṣṭaś ca āsīt (tasmād asya durgatiḥ) || śrutavān asi medhāvī satyavāṃś caiva nityadā | na muhyanti īdṛśāḥ santaḥ buddhimanto bhavādṛśāḥ ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਸਦਾ ਯੁੱਧ ਦੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਧਰਮਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਸੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ “ਯੁੱਧ, ਯੁੱਧ” ਹੀ ਚੀਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਭਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਅਮਰਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ; ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੀ ਰਿਹਾ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਦੁਰਗਤੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮੇਧਾਵੀ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਪੁਰਖ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
वैशमग्पायन उवाच
Educational Q&A
A life driven solely by the craving for conflict—marked by arrogance, cruelty, and chronic dissatisfaction—erodes dharma and culminates in ruin; by contrast, the learned and truth-committed are not easily swept away by delusion.
Vaiśaṃpāyana characterizes a war-obsessed person whose neglect of dharma and inner vices lead to a bad end, and then addresses the listener as a learned, wise, truth-oriented person who should not succumb to मोह (bewilderment).
Ask anything about this verse
Curious about the meaning, context, or a word? Ask, and continue the conversation in the Vedapath app.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.