Shloka 26
Kṣātra-dharma in Campaign and Battle: Protection, Purification, and the Ideal Warrior’s End (क्षात्रधर्मः—अभियानयुद्धे रक्षणदानशुद्धिः)
इदं दुःखं महत् कष्ट पापीय इति निष्टनन् । प्रतिध्वस्तमुख: पूतिरमात्याननुशोचयन्
idaṃ duḥkhaṃ mahat kaṣṭa pāpīya iti niṣṭanan | pratidhvastamukhaḥ pūtir amātyān anuśocayan |
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ”—ਇਉਂ ਕਰਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨਾ; ਮੂੰਹ ਵਿਗੜ ਕੇ ਝੁਕਾ ਲੈਣਾ; ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਬਦਬੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਮਾਤਿਆਂ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਸੋਗ ਕਰਨਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਅੰਤ ਸਵੈ-ਮਰਿਆਦਾ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੂਹਦਾ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that a noble person—especially a self-respecting warrior—should meet suffering and death with steadiness, not with self-pitying lamentation, obsessive fear, or repeated wishing for death; dignity, restraint, and courage are ethical ideals even in illness.
In the Śānti Parva’s instruction-setting, Bhīṣma describes an undignified response to sickness and impending death—wailing, becoming disfigured in expression, neglecting oneself, and grieving for one’s ministers—then condemns such a death as unworthy of a proud hero.