Shloka 16
ऋत्विग्धर्मः, दक्षिणा-न्यायः, तपसः परमार्थः
Ritvij-Dharma, the Norm of Dakṣiṇā, and the Higher Meaning of Tapas
शरीरवृत्तमास्थाय इत्येषा श्रूयते श्रुति: । नातिसम्यक् प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनाम्
śarīravṛttam āsthāya ityeṣā śrūyate śrutiḥ | nātisamyak praṇītāni brāhmaṇānāṃ mahātmanām ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਕ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—‘ਸ਼ਰੀਰ-ਨਿਰਵਾਹ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ…’। ਪਰ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਸ਼ਹਿ ਜਾਂ ਅਧੂਰੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਭਾਵ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਹ-ਪਾਲਨ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਨਾ ਬਣੇ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Scriptural and Brahmanical prescriptions about sustaining one’s life (śarīravṛtta) must be understood in their intended ethical spirit; bodily maintenance should not be used as a pretext to dilute or misapply dharma.
In Śānti Parva, Bhīṣma continues instructing Yudhiṣṭhira on dharma. Here he invokes a Śruti statement and cautions about how rules and teachings—especially those concerning livelihood and conduct—can be misunderstood if followed without discerning their proper intent.