Shloka 20
अध्याय ७२ — राजधर्मः: प्रजारक्षण, कर-नीति, दण्ड-नीति, अमात्य-नियोजन
Chapter 72 — Royal Duty: protection of subjects, taxation, punishment, and appointments
मालाकारोपमो राजन् भव मा<5<ड्रारिकोपम: । तथायुक्तश्रिरं राज्यं भोक्त शक्ष्यसि पालयन्
mālākāropamo rājan bhava māṇḍrārikopamaḥ | tathāyuktaśrīraṁ rājyaṁ bhoktuṁ śakṣyasi pālayan, yudhiṣṭhira ||
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਾਲੀ ਵਰਗਾ ਬਣੋ, ਕੋਇਲਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ। ਮਾਲੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜ ਕੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕੋਇਲਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਤੁਸੀਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਜ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੋਗੇ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler should govern like a gardener—nourishing and protecting the roots of the realm (the people and institutions) and taking only rightful benefit—rather than like a charcoal-maker who gains by destroying the very source of prosperity.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma counsels King Yudhiṣṭhira using a vivid metaphor: sustainable, protective rule yields long-lasting prosperity, whereas exploitative rule ruins the kingdom.