Shloka 15
Daṇḍanīti and the King as the Cause of Yuga-Order (दण्डनीतिः राजधर्मश्च युगकारणत्वम्)
(विद्वांस:क्षत्रिया वैश्या ब्राह्मणाश्व बहुश्रुता: । दण्डनीतौ तु निष्पन्ना मन्त्रिण: पृथिवीपते ।।
bhīṣma uvāca |
vidvāṃsaḥ kṣatriyā vaiśyā brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ |
daṇḍanītau tu niṣpannā mantriṇaḥ pṛthivīpate ||
praṣṭavyo brāhmaṇaḥ pūrvaṃ nītiśāstrasya tattvavit |
paścāt pṛcchet bhūpālaḥ kṣatriyaṃ nītikovidam ||
vaiśyaśūdrāv tathā bhūyaḥ śāstrajñau hitakāriṇau |
ajñāyamāne hīnatve sandhiṃ kuryāt pareṇa vai |
lipsur vā kañcid evārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ ||
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਡਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਨੀਤਿਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਨੀਤੀ-ਕੁਸ਼ਲ ਖੱਤਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਜਾਣੂ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਵੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਜੇ ਉਸ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler should build a competent council drawn from multiple social groups, prioritizing principled ethical insight (Brahmin), then strategic-political expertise (Kshatriya), and then practical welfare-oriented counsel (Vaishya and Shudra). In diplomacy, prudence requires making peace or alliance before one’s weakness becomes visible, especially when it secures a concrete objective.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma teaches Yudhishthira principles of governance: how to select and consult ministers in an ordered way, and how to act swiftly in forming treaties with opponents when strategic conditions demand it.