Shloka 19
Kṣātra-Dharma, Daṇḍanīti, and Social Order
Indra–Māndhātṛ Dialogue
मान्धातोवाच असंशयं भगवन्नादिदेवं द्रक्ष्यामि त्वा5हं शिरसा सम्प्रसाद्य | त्यक्त्वा कामान् धर्मकामोहारण्य- मिच्छे गन्तुं सत्पर्थं लोकदृष्टम्
bhīṣma uvāca | māndhātovāca: asaṁśayaṁ bhagavan ādi-devaṁ drakṣyāmi tvāhaṁ śirasā samprasādya | tyaktvā kāmān dharma-kāmo ’haṁ āraṇyam icche gantuṁ sat-patham loka-dṛṣṭam ||
ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ-ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਸਤਪਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਇਆ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse upholds a classical ethical trajectory: renounce personal cravings (kāma) and orient life toward dharma, trusting that sincere humility and devotion lead to divine grace and higher vision (darśana). It also appeals to social-moral precedent—what the virtuous have demonstrated as the ‘true path’.
Within Bhīṣma’s discourse, Māndhātā speaks, declaring confidence that by bowing and pleasing the revered figure he will attain a vision of the Primeval Deity (identified in the Hindi gloss as Viṣṇu). He then announces his resolve to abandon worldly desires and go to the forest, following the well-attested path of the righteous.