Shloka 16
Varṇāśrama-ācāra and Vikarma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry on Safe Dharmas (शिवधर्मप्रश्नः)
श्रेष्ठ आश्रम गार्हस्थ्यमें निवास करनेवाले द्विजोंके लिये महर्षिगण यह कर्तव्य बताते हैं कि वह स्त्री और पुत्रोंका भरण-पोषण तथा वेदशास्त्रोंका स्वाध्याय करे ।।
evaṁ hi yo brāhmaṇo yajñaśīlo gārhasthyam adhyāvasate yathāvat | gṛhasthavṛttiṁ praviśodhya samyak svarge viśuddhaṁ phalam āpnute saḥ ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਤਮ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਇਹ ਕਰਤੱਬ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਭਰਨ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮਬੱਧ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰੇ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Householder life is praised as an excellent āśrama when lived according to rule: one should support dependents (wife and children), maintain disciplined study of Veda/śāstra, and keep one’s livelihood and conduct pure; such a life yields a ‘pure fruit’ (viśuddha-phala), described here as heavenly merit.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma. In this passage he explains the sages’ view of gṛhastha-dharma, emphasizing sacrifice-oriented living, responsible maintenance of family, and purification of one’s means of living as the basis for meritorious results.