Shloka 78
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
दण्डेन नीयते चेदं दण्डं नयति वा पुनः । दण्डनीतिरिति ख्याता त्रीललॉकानभिवर्तते
daṇḍena nīyate cedaṃ daṇḍaṃ nayati vā punaḥ | daṇḍanītir iti khyātā trīl lokān abhivartate ||
ਦੰਡ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਸਨਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਚ ਦੰਡ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ‘ਦੰਡਨੀਤੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Social order is maintained when authority applies daṇḍa (punishment/discipline) in accordance with śāstra; this principled administration of punishment is called daṇḍanīti, a foundational element of rājadharma.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma explains to Yudhiṣṭhira why the science of governance is termed daṇḍanīti: it guides the world by enforcing discipline and enables the king to establish lawful restraint among subjects.