Shloka 58
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
विसर्गो<र्थस्य धर्मार्थ कामहैतुकमुच्यते । चतुर्थ व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्
bhīṣma uvāca | visargo 'rthasya dharmārtha-kāma-haitukam ucyate | caturthaṁ vyasanāghāte tathaivātrānubarṇitam |
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਨ ਦਾ ‘ਵਿਸਰਜਨ’ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਉਪਯੋਗ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਆਪੱਤੀ ਦੇ ਆਘਾਤ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਲਈ ਖਰਚ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਲਈ ਧਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਯੋਗ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਸਭ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਵਧਾਨ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਰਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਪ੍ਰਮਾਦ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਧਨ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਧਰਮ ਲਈ ਧਨ ਤਿਆਗ ਦੂਜਾ ਉਪਯੋਗ ਹੈ; ਭੋਗ ਲਈ ਖਰਚ ਤੀਜਾ; ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਦੁੱਖ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਖਰਚ ਚੌਥਾ ਉਪਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Wealth should be applied purposefully: (1) to secure and grow one’s livelihood and responsibilities, including disciplined vigilance and proper giving; (2) to be sacrificed for dharma; (3) to be spent for legitimate enjoyment; and (4) to be used to avert or remedy calamity. Ethical stewardship, not mere accumulation, is the standard.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and right conduct, Bhishma teaches Yudhiṣṭhira principles of artha-śāstra-like prudence—how a ruler/householder should deploy wealth across duty, welfare, enjoyment, and emergency relief.