Shloka 47
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
Devanagari script
बलव्यसनमुक्त च तथैव बलहर्षणम् | पीडा चापदकालकश्न पत्तिज्ञानं च पाण्डव
Translation
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪਾਂਡਵ! ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਬਾਰਨਾ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਤੇ ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Word by Word
बलव्यसनमुक्तम्free from calamity/vice regarding the army (i.e., release of the army from distress)
बलव्यसनमुक्तम्:
Karta
TypeAdjective
Rootबलव्यसनमुक्त
FormNeuter, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
तथाthus, likewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
बलहर्षणम्gladdening/cheering of the army
बलहर्षणम्:
Karta
TypeNoun
Rootबलहर्षण
FormNeuter, Nominative, Singular
पीडाpain, affliction
पीडा:
Karta
TypeNoun
Rootपीडा
FormFeminine, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
आपत्कालकःpertaining to time of calamity
आपत्कालकः:
TypeAdjective
Rootआपत्कालक
FormMasculine, Nominative, Singular
पत्तिज्ञानम्knowledge/assessment of foot-soldiers
पत्तिज्ञानम्:
Karta
TypeNoun
Rootपत्तिज्ञान
FormNeuter, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
पाण्डवO Pandava
पाण्डव:
TypeNoun
Rootपाण्डव
FormMasculine, Vocative, Singular
पाण्डुकुमारO son of Pandu
पाण्डुकुमार:
TypeNoun
Rootपाण्डुकुमार
FormMasculine, Vocative, Singular
Speaker
भीष्म उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes