Adhyaya 54
Śara-śayyā-sthita-bhīṣma-saṃvāda-prastāvaḥ (The Prelude to Questioning Bhīṣma on the Bed of Arrows)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Bhīṣma’s Instruction on Kingship)
Janamejaya asks what conversations occurred when Bhīṣma lay on the vīra-śayana, surrounded by the Pāṇḍavas after the war. Vaiśaṃpāyana reports that perfected sages headed by Nārada arrive, along with surviving kings and principal figures including Dhṛtarāṣṭra and Kṛṣṇa. They mourn Bhīṣma and pause in reflection. Nārada then declares the moment ripe: Bhīṣma is near departure, yet he knows the full range of dharmas, including the differentiated duties of social orders; therefore the assembly should question him without delay. The kings hesitate, and Yudhiṣṭhira states that none is more capable than Kṛṣṇa to initiate the inquiry. Kṛṣṇa approaches Bhīṣma, asks about his comfort and clarity of mind, and Bhīṣma replies that through Kṛṣṇa’s favor his pain and confusion have subsided and that he perceives past, present, and future with exceptional lucidity. He affirms knowledge of Vedic and Vedāntic dharma, customary norms, āśrama duties, and rājadharma, and promises to speak appropriately on any topic. Bhīṣma asks why Kṛṣṇa does not himself instruct Yudhiṣṭhira; Kṛṣṇa responds that Bhīṣma’s forthcoming words will become enduring like Vedic utterances, establishing Bhīṣma’s authority and the didactic mandate: a learned person incurs fault by withholding dharma when sincerely questioned. The chapter thus functions as an authorization frame for the extensive rājadharma discourse that follows.
Chapter Arc: जनमेजय का प्रश्न उठता है—शरशय्या पर शान्तनुनन्दन भीष्म के चारों ओर पाण्डवों और राजर्षियों की उस वीर-सभा में, सर्वसैन्य-क्षय के बाद कौन-सी कथाएँ और कौन-सा उपदेश प्रवाहित हुआ? → सभा का नैतिक दबाव बढ़ता है: भीष्म ‘सर्वधर्मज्ञ’ माने जाते हैं; युधिष्ठिर और उपस्थित राजा श्रद्धापूर्वक प्रश्न करने को तत्पर हैं। ऐसे में मौन या टालना स्वयं दोष का कारण बनता है—‘जानते हुए भी पूछने वाले को उपदेश न देना’ अत्यन्त दुःखदायक पाप/दोष ठहरता है। → भीष्म पर आग्रह निर्णायक रूप लेता है—राजन्, आप इन राजाओं को उसी प्रकार उत्तम नीति का उपदेश दें जैसे पिता पुत्र को सद्धर्म सिखाता है; मनीषियों का धर्म-वचन यही है कि विद्वान से पूछा जाए तो उसे कहना ही चाहिए। → भीष्म की महिमा और विश्व-विश्वास की स्थापना होती है—उनके जीवन में जन्म से कोई वृजिन (दोष) नहीं देखा गया; समस्त पार्थिव उन्हें सर्वधर्म-ज्ञाता मानते हैं। इस आधार पर उपदेश-परंपरा का अधिकार और कर्तव्य दोनों दृढ़ होते हैं, और संवाद का मार्ग खुलता है। → भीष्म अब ‘अशेषतः’ नीति-धर्म कहने को बाध्य/प्रतिबद्ध किए जाते हैं—आगामी अध्यायों में राजधर्म और आचरण-नीति का विस्तृत प्रवाह आरम्भ होने की देहरी पर कथा ठहरती है।
Shlokas
Verse 1
अपर बछ। हक २ >> चतु:पञ्चाशत्तमो< ध्याय: भगवान् श्रीकृष्ण और भीष्मजीकी बातचीत जनमेजय उवाच धर्मात्मनि महावीर्ये सत्यसंधे जितात्मनि । देवव्रते महाभागे शरतल्पगते<च्युते,जनमेजयने पूछा--महामुने! धर्मात्मा, महापराक्रमी, सत्यप्रतिज्ञ, जितात्मा, धर्मसे कभी च्युत न होनेवाले महाभाग शान्तनुनन्दन गड्जाकुमार पुरुषसिंह देवव्रत भीष्म जब वीरशय्यापर सो रहे थे और पाण्डव उनकी सेवामें आकर उपस्थित हो गये थे, उस समय वीर पुरुषोंक उस समागमके अवसरपर, जब कि उभयपक्षकी सम्पूर्ण सेनाएँ मारी जा चुकी थीं, कौन-कौनसी बातें हुईं? यह मुझे बतानेकी कृपा करें
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਧਰਮਾਤਮਾ, ਮਹਾਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਸਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਯ, ਜਿਤਾਤਮਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਡਿਗਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਭਾਗ ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਭੀਸ਼ਮ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਤਲਪ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਸਨ—ਉਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
शयाने वीरशयने भीष्मे शान्तनुनन्दने । गाड़ेये पुरुषव्यात्रे पाण्डवै: पर्युपासिते,जनमेजयने पूछा--महामुने! धर्मात्मा, महापराक्रमी, सत्यप्रतिज्ञ, जितात्मा, धर्मसे कभी च्युत न होनेवाले महाभाग शान्तनुनन्दन गड्जाकुमार पुरुषसिंह देवव्रत भीष्म जब वीरशय्यापर सो रहे थे और पाण्डव उनकी सेवामें आकर उपस्थित हो गये थे, उस समय वीर पुरुषोंक उस समागमके अवसरपर, जब कि उभयपक्षकी सम्पूर्ण सेनाएँ मारी जा चुकी थीं, कौन-कौनसी बातें हुईं? यह मुझे बतानेकी कृपा करें
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਂਤਨੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਗੰਗਾ-ਪੁੱਤਰ, ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ ਭੀਸ਼ਮ ਵੀਰ-ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਸ਼ੋਕ-ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 3
का: कथा: समवर्तन्त तस्मिन् वीरसमागमे । हतेषु सर्वसैन्येषु तन््मे शंस महामुने,जनमेजयने पूछा--महामुने! धर्मात्मा, महापराक्रमी, सत्यप्रतिज्ञ, जितात्मा, धर्मसे कभी च्युत न होनेवाले महाभाग शान्तनुनन्दन गड्जाकुमार पुरुषसिंह देवव्रत भीष्म जब वीरशय्यापर सो रहे थे और पाण्डव उनकी सेवामें आकर उपस्थित हो गये थे, उस समय वीर पुरुषोंक उस समागमके अवसरपर, जब कि उभयपक्षकी सम्पूर्ण सेनाएँ मारी जा चुकी थीं, कौन-कौनसी बातें हुईं? यह मुझे बतानेकी कृपा करें
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਉਸ ਵੀਰ-ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ? ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਮਾਰੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 4
वैशम्पायन उवाच शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरन्धरे । आजम्मुरषय: सिद्धा नारदप्रमुखा नूप,वैशम्पायनजीने कहा--नरेश्वर! कौरवकुलका भार वहन करनेवाले भीष्मजी जब बाणशब्यापर सो रहे थे, उस समय वहाँ नारद आदि सिद्ध महर्षि भी पधारे थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਕੌਰਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਭੀਸ਼ਮ ਜਦੋਂ ਸ਼ਰਤਲਪ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਤਦ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਸਿੱਧ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 5
हतशिष्टाश्न॒ राजानो युधिष्ठिरपुरोगमा: । धृतराष्ट्रश्न कृष्णश्न भीमार्जुनयमास्तथा,महाभारत-युद्धमें जो लोग मरनेसे बच गये थे, वे युधिष्ठिर आदि राजा तथा धुृतराष्ट्र, श्रीकृष्ण, भीमसेन, अर्जुन, नकुल और सहदेव--ये सभी महामनस्वी पुरुष पृथ्वीपर गिरे हुए सूर्यके समान प्रतीत होनेवाले, भरतवंशियोंके पितामह, गड्भानन्दन भीष्मजीके पास जाकर बारंबार शोक प्रकट करने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੁੱਧ ਦੇ ਮਹਾਂ ਸੰਹਾਰ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਰਾਜੇ ਬਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਭੀਮ, ਅਰਜੁਨ ਤੇ ਜੁੜਵੇਂ ਭਰਾ ਨਕੁਲ-ਸਹਦੇਵ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਕੋਲ ਗਏ; ਭੀਸ਼ਮ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 6
तेडभिगम्य महात्मानो भरतानां पितामहम् । अन्वशोचन्त गण्ड्रेयमादित्यं पतितं यथा,महाभारत-युद्धमें जो लोग मरनेसे बच गये थे, वे युधिष्ठिर आदि राजा तथा धुृतराष्ट्र, श्रीकृष्ण, भीमसेन, अर्जुन, नकुल और सहदेव--ये सभी महामनस्वी पुरुष पृथ्वीपर गिरे हुए सूर्यके समान प्रतीत होनेवाले, भरतवंशियोंके पितामह, गड्भानन्दन भीष्मजीके पास जाकर बारंबार शोक प्रकट करने लगे
ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨਰਪਤੀ ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 7
मुहूर्तमिव च ध्यात्वा नारदो देवदर्शन: । उवाच पाण्डवान् सर्वान् हतशिष्टांश्व पार्थिवान्,तब दिव्य दृष्टि रखनेवाले देवर्षि नारदने दो घड़ीतक कुछ सोच-विचारकर समस्त पाण्डवों तथा मरनेसे बचे हुए अन्य नरेशोंको सम्बोधित करके कहा--
ਤਦ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕੁਝ ਪਲ ਮਨਨ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ—
Verse 8
प्राप्तकालं समाचक्षे भीष्मोडयमनुयुज्यताम् । अस्तमेति हि गाड़ेयो भानुमानिव भारत,॥ है ५ ह (शा (/ पल पा, >' के. ५ «4 छ हे / चहल 5/# 2. ः 673... की भगवान् श्रीकृष्णका देवर्षि नारद एवं पाण्डवोंको लेकर शरशय्यास्थित भीष्मके निकट गमन “भरतनन्दन युधिष्ठिर तथा अन्य भूपालगण! मैं आप लोगोंको समयोचित कर्तव्य बता रहा हूँ। आपलोग गड्ानन्दन भीष्मजीसे धर्म और ब्रह्मके विषयमें प्रश्न कीजिये, क्योंकि अब ये भगवान् सूर्यके समान अस्त होनेवाले हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—(ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ) “ਹੁਣ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਪਏ ਇਸ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰੋ। ਹੇ ਭਾਰਤ! ਗੰਗਾ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹੁਣ ਅਸਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਹਨ।”
Verse 9
अयं प्राणानुत्सिसक्षुस्तं सर्वेडभ्यनुपृच्छत । कृत्स्नान् हि विविधान् धर्मश्षातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्ययम्,'भीष्मजी अपने प्राणोंका परित्याग करना चाहते हैं, अतः आप सब लोग इनसे अपने मनकी बातें पूछ लें; क्योंकि ये चारों वर्णोंके सम्पूर्ण एवं विभिन्न धर्मोको जानते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਇਹ ਭੀਸ਼ਮ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਲਵੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।”
Verse 10
एष वृद्ध: पराल्लॉकान् सम्प्राप्रोति तनुं त्यजन् । तं शीघ्रमनुयुञ्जी ध्वं संशयान् मनसि स्थितान्,'भीष्मजी अत्यन्त वृद्ध हो गये हैं और अपने शरीरका त्याग करके उत्तम लोकोॉमें पदार्पण करनेवाले हैं; अत: आप लोग शीघ्र ही इनसे अपने मनके संदेह पूछ लें”
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵృద్ధ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸੰਦੇਹ ਪੁੱਛ ਲਵੋ।”
Verse 11
वैशम्पायन उवाच एवमुक्ते नारदेन भीष्ममीयुर्नराधिपा: । प्रष्टं चाशक्नुवन्तस्ते वीक्षांचक्रु: परस्परम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! नारदजीके ऐसा कहनेपर सब नरेश भीष्मजीके निकट आ गये; परंतु उन्हें उनसे कुछ पूछनेका साहस नहीं हुआ। वे सभी एक दूसरेका मुँह ताकने लगे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ।”
Verse 12
अथोवाच ह्ृषीकेशं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिर: । नान्यस्तु देवकीपुत्राच्छक्त: प्रष्टें पितामहम्,तब पाण्बुपुत्र युधिष्ठिरे हृषीकेशकी ओर लक्ष्य करके कहा--दिव्यज्ञानसम्पन्न देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णको छोड़कर दूसरा कोई ऐसा नहीं है, जो पितामहसे प्रश्न कर सके”
ਤਦ ਪਾਂਡੂਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਦੇਵਕੀ-ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।”
Verse 13
प्रव्याहर यदुश्रेष्ठ त्वमग्रे मधुसूदन । त्वं हि नस्तात सर्वेषां सर्वधर्मविदुत्तम:,(फिर श्रीकृष्णसे कहने लगे--) “मधुसूदन! यदुश्रेष्ठी आप ही पहले वार्तालाप आरम्भ कीजिये। तात! आप ही हम सब लोगोंमें सम्पूर्ण धर्मोके श्रेष्ठ ज्ञाता हैं!
ਫਿਰ ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਮਧੁਸੂਦਨ, ਯਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਬੋਲ ਕੇ ਸੰਵਾਦ ਆਰੰਭ ਕਰੋ। ਤਾਤ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਸਭ ਲਈ ਸਮੂਹ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਤਾ ਹੋ।”
Verse 14
एवमुक्त: पाण्डवेन भगवान् केशवस्तदा । अभिगम्य दुराधर्ष प्रव्याहारयदच्युत:,पाण्डुनन्दन युधिष्ठटिरके ऐसा कहनेपर अपनी मर्यादासे कभी च्युत न होनेवाले भगवान् श्रीकृष्णने दुर्जय भीष्मजीके निकट जाकर इस प्रकार बातचीत की
ਪਾਂਡਵ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਡਿਗਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਕੇਸ਼ਵ ਤਦ ਅਦਮ੍ਯ ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 15
वायुदेव उवाच कच्चित् सुखेन रजनी व्युष्टा ते राजसत्तम । विस्पष्टलक्षणा बुद्धि: कच्चिच्चोपस्थिता तव,भगवान् श्रीकृष्ण बोले--नृपश्रेष्ठ भीष्मजी! आपकी रात सुखसे बीती है न? क्या आपको सभी ज्ञातव्य विषयोंका सुस्पष्टरूपसे दर्शन करानेवाली निर्मल बुद्धि प्राप्त हो गयी?
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਸੱਤਮ! ਕੀ ਤੇਰੀ ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੀਤੀ? ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਸੁਸਪਸ਼ਟ-ਲੱਛਣ ਬੁੱਧੀ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਜਾਣਣਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ?
Verse 16
कच्चिजज्ञानानि सर्वाणि प्रतिभान्ति च तेडनघ । न ग्लायते च हृदयं न च ते व्याकुलं मनः,निष्पाप भीष्म! क्या आपके अन्तःकरणमें सब प्रकारके ज्ञान प्रकाशित हो रहे हैं? आपके हृदयमें ग्लानि तो नहीं है? आपका मन व्याकुल तो नहीं हो रहा है?
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਸ਼ਪਾਪ! ਕੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਵਿਅਾਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ?
Verse 17
भीष्म उवाच दाहो मोह: श्रमश्चैव क्लमो ग्लानिस्तथा रुजा । तव प्रसादाद् वार्ष्णेय सद्यः प्रतिगतानि मे,भीष्मजी बोले--वृष्णिनन्दन! आपकी कृपासे मेरे शरीरकी जलन, मनका मोह, थकावट, विकलता, ग्लानि तथा रोग--ये सब तत्काल दूर हो गये थे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਾਰ্ষਣੇਯ! ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦਾਹ, ਮੋਹ, ਥਕਾਵਟ, ਕਲਮ, ਗਲਾਨੀ ਅਤੇ ਰੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
Verse 18
यच्च भूतं भविष्यच्च भवच्च परमसद्युते । तत् सर्वमनुपश्यामि पाणौ फलमिवार्पितम्,परम तेजस्वी पुरुषोत्तम! अब मैं हाथपर रखे हुए फलकी भाँति भूत, भविष्य और वर्तमान तीनों कालोंकी सभी बातें सुस्पष्टरूपसे देख रहा हूँ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਰਮ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਤਿੰਨਾਂ ਕਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 19
वेदोक्ताश्वैव ये धर्मा वेदान्ताधिगताश्रन ये । तान् सर्वान् सम्प्रपश्यामि वरदानात् तवाच्युत,अच्युत! वेदोंमें जो धर्म बताये गये हैं तथा वेदान्तों (उपनिषदों)-द्वारा जिनको जाना गया है, उन सब धर्मोको मैं आपके वरदानके प्रभावसे प्रत्यक्ष देख रहा हूँ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ (ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਗਤ ਧਰਮ—ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 20
शिष्टैश्न॒ धर्मो यः प्रोक्त: स च मे हृदि वर्तते । देशजातिकुलानां च धर्मज्ञोडस्मि जनार्दन
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਸਦਾਚਾਰੀ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਡਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਦੇਸ਼, ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਰਿਵਾਜੀ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂ ਗਿਆਨੀ ਹਾਂ।
Verse 21
चारों आश्रमोंके धर्मोमें जो सारभूत तत्त्व है, वह भी मेरे हृदयमें प्रकाशित हो रहा है। केशव! इस समय मैं सम्पूर्ण राजधर्मोको भी भलीभाँति जानता हूँ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਰ-ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਸਮੂਹ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
Verse 22
यच्च यत्र च वक्तव्यं तद् वक्ष्यामि जनार्दन । तव प्रसादाद्धि शुभा मनो मे बुद्धिराविशत्,जनार्दन! जिस विषयमें जो कुछ भी कहने योग्य बात है, वह सब मैं कहूँगा। आपकी कृपासे मेरे हृदयमें निर्मल मन और कल्याणमयी बुद्धिका आवेश हुआ है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਜਿੱਥੇ ਕਹਿਣਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਆ ਵਸੀ ਹੈ।
Verse 23
जनार्दन! शिष्ट पुरुषोंने जिस धर्मका उपदेश किया है, वह भी मेरे हृदयमें स्फुरित हो रहा है। देश, जाति और कुलके धर्मोंका भी इस समय मुझे पूर्ण ज्ञान है ।। चतुर्ष्वाश्रमधर्मेषु यो<र्थ: स च हृदि स्थित: । राजधर्माश्ष सकलानवगच्छामि केशव,युवेवास्मि समावृत्तस्त्वदनुध्यानबृंहित: । दक्तुं श्रेय: समर्थो5स्मि त्वत्प्रसादाज्जनार्दन
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਜੋ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਫੁਰਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼, ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਚਾਰਾਂ ਆਸ਼ਰਮ-ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਅਰਥ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਮੈਂ ਸਮੂਹ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਮੁੜ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹਿਤਕਾਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਾਂ।
Verse 24
जनार्दन! आपके निरन्तर चिन्तनसे मेरी शक्ति इतनी बढ़ गयी है कि मैं जवान-सा हो गया हूँ। आपके प्रसादसे अब मैं कल्याणकारी उपदेश देनेमें समर्थ हूँ ।। स्वयं किमर्थ तु भवान् श्रेयो न प्राह पाण्डवम् । कि ते विवक्षितं चात्र तदाशु वद माधव,माधव! तो भी मैं यह जानना चाहता हूँ कि आप स्वयं ही पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको कल्याणकारी उपदेश क्यों नहीं देते हैं? इस विषयमें आप क्या कहना चाहते हैं? यह शीघ्र बताइये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਤੇਰੇ ਅਟੁੱਟ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇੰਨੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜਿਵੇਂ ਮੁੜ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸਲਾਹ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪਾਂਡਵ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਨੂੰ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ? ਹੇ ਮਾਧਵ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਕੀ ਹੈ, ਛੇਤੀ ਦੱਸ।
Verse 25
वायुदेव उवाच यशस: श्रेयसश्वैव मूलं मां विद्धि कौरव । मत्त: सर्वेडभिनिर्वत्ता भावा: सदसदात्मका:,भगवान् श्रीकृष्णने कहा--कुरुनन्दन! आप मुझे ही यश और श्रेयका मूल समझें। संसारमें जो भी सत् और असत् पदार्थ हैं, वे सब मुझसे ही उत्पन्न हुए हैं
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਰਵ! ਯਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਮੂਲ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣ। ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਤੇ ਸੱਤਾਵਾਂ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 26
शीतांशुश्नन्द्र इत्युक्ते लोके को विस्मयिष्यति । तथैव यशसा पूर्णे मयि को विस्मयिष्यति,“चन्द्रमा शीतल किरणोंसे सम्पन्न हैं' यह बात कहनेपर जगतमें किसको आश्चर्य होगा? अर्थात् किसीको नहीं होगा। उसी प्रकार सम्पूर्ण यशसे सम्पन्न मुझ परमेश्वरके द्वारा कोई उत्तम उपदेश प्राप्त हो तो उसे सुनकर कौन आश्चर्य करेगा?
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ’ ਇਹ ਆਖਣ ਤੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੇਗਾ? ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਸ਼ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਜੇ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋਵੇ?
Verse 27
आधेयं तु मया भूयो यशस्तव महाद्ुते । ततो मे विपुला बुद्धिस्त्वयि भीष्म समर्पिता,महातेजस्वी भीष्म! मुझे इस जगत्में आपके महान् यशकी प्रतिष्ठा करनी है, अतः मैंने अपनी विशाल बुद्धि आपको समर्पित की है
ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਭੀਸ਼ਮ! ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੁੱਧੀ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
Verse 28
यावद्धि पृथिवीपाल पृथ्वीयं स्थास्यति ध्रुवा । तावत् तवाक्षया कीर्तिलोकाननुचरिष्यति,भूपाल! जबतक यह अचला पृथ्वी स्थिर रहेगी, तबतक सम्पूर्ण जगत्में आपकी अक्षय कीर्ति विख्यात होती रहेगी
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਅਡੋਲ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਰਹੇਗੀ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੇਰੀ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੇਗੀ।
Verse 29
यच्च त्वं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते । वेदप्रवाद इव ते स्थास्यते वसुधातले,भीष्म! आप पाए्डुपुत्र युधिष्ठिरके प्रश्न करनेपर उसके उत्तरमें जो कुछ कहेंगे, वह वेदके सिद्धान्तकी भाँति इस भूतलपर मान्य होगा
ਭੀਸ਼ਮ! ਪਾਂਡਵ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਤੂੰ ਜਿਹੜਾ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇਂਗਾ, ਉਹ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੇਦ-ਵਚਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਟਿਕੇਗਾ।
Verse 30
यश्नैतेन प्रमाणेन योक्ष्यत्यात्मानमात्मना । स फल सर्वपुण्यानां प्रेत्य चानुभविष्यति,जो मनुष्य आपके इस उपदेशको प्रमाण मानकर उसे अपने जीवनमें उतारेगा, वह मृत्युके बाद सब प्रकारके पुण्योंका फल प्राप्त करेगा
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਦਰਲੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਕੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਪੁੰਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗੇਗਾ।
Verse 31
एतस्मात् कारणाद भीष्म मतिर्दिव्या मया हि ते । दत्ता यशो विप्रथयेत् कथं भूयस्तवेति ह,भीष्म! इसीलिये मैंने आपको दिव्य बुद्धि प्रदान की है कि जिस किसी प्रकारसे भी आपके महान् यशका इस भूतलपर विस्तार हो
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਬੁੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇ।
Verse 32
यावद्धि प्रथते लोके पुरुषस्य यशो भुवि । तावत् तस्याक्षयं स्थान भवतीति विनिश्चिता,जगत्में जबतक भूतलपर मनुष्यके यशका विस्तार होता रहता है, तबतक उसकी परलोकमें अचल स्थिति बनी रहती है, यह निश्चय है
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਯਸ਼ ਫੈਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਚਿਰ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਥਾਂ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Verse 33
राजानो हतशिष्टास्त्वां राजन्नभित आसते । धर्माननुयुयुक्षन्तस्ते भ्य: प्रब्रूहि भारत,भारत! नरेश्वर! मरनेसे बचे हुए ये भूपाल आपके पास धर्मकी जिज्ञासासे बैठे हैं। आप इन सबको धर्मका उपदेश करें
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਹਾਰ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਤੇਰੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਬੈਠੇ ਹਨ; ਉਹ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਨਰ-ਨਾਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ।
Verse 34
भवान् हि वयसा वृद्ध: श्रुताचारसमन्वित: । कुशलो राजधर्माणां सर्वेषामपराश्च ये,आपकी अवस्था सबसे बड़ी है। आप शास्त्रज्ञान तथा सदाचारसे सम्पन्न हैं। साथ ही समस्त राजधर्मों तथा अन्य धर्मोंके ज्ञानमें भी आप कुशल हैं
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ; ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਰਾਜਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ।
Verse 35
जन्मप्रभृति ते कश्चिद् वृजिनं न ददर्श ह । ज्ञातारं सर्वधर्माणां त्वां विदु: सर्वपार्थिवा:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
Verse 36
जन्मसे लेकर आजतक किसीने भी आपमें कोई भी दोष (पाप) नहीं देखा है। सब राजा इस बातको स्वीकार करते हैं कि आप सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता हैं ।। तेभ्य: पितेव पुत्रेभ्यो राजन् ब्रूहि परं नयम् ऋषयश्चैव देवाश्न॒ त्वया नित्यमुपासिता:
ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼—ਕੋਈ ਪਾਪ—ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਸਮੂਹ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਿਤਾ ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਨੀਤੀ ਦੱਸ; ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਤੂੰ ਸਦਾ ਉਪਾਸੇ ਹਨ।
Verse 37
धर्म शुश्रूषमाणे भ्य: पृष्टेन च सता पुन:
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਤਪੁਰਖ ਪੁੱਛੇ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ, ਤਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਝਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਧਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 38
अप्रतिब्रुवतः कष्टो दोषो हि भविता प्रभो
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇਵੇ—ਸਪਸ਼ਟ ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਕਰੇ—ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
तस्मात् पुन्रनैश्न पौत्रैश्न धर्मान् पृष्टानू सनातनान् | विद्वाञ्जिज्ञासमानैस्त्वं प्रब्रूहि भरतर्षभ
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨੈਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਮੁੜ ਉਚਾਰ; ਤੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈਂ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ।
Verse 53
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें युधिष्ठिर आदिका भीष्मके समीप गमनविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਦਿਕਾਂ ਦੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਸਮੀਪ ਜਾਣ ਸੰਬੰਧੀ ਤਿਰਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 54
प्रभो! जो मनुष्य जानते हुए भी श्रद्धापूर्वक प्रश्न करनेवालेको उपदेश नहीं देता, उसे अत्यन्त दुःखदायक दोषकी प्राप्ति होती है; अतः भरतश्रेष्ठ! धर्मको जाननेकी इच्छावाले अपने पुत्रों और पौत्रोंके पूछनेपर उन्हें सनातन धर्मका उपदेश करें; क्योंकि आप धर्मशास्त्रोंके विद्वान् हैं ।। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कृष्णवाक्ये चतुःपञ्चाशत्तमो5ध्याय:
ਪ੍ਰਭੋ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਇਕ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ। ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵਣਿ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨਪਰਵਣਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵਾਕ੍ਯੇ ਚਤੁಃਪੰਜਾਸੱਤਮੋऽਧਿਆਇः।
Verse 366
तस्माद् वक्त व्यमेवेदं त्वयावश्यमशेषत: । राजन्! आप इन राजाओंको उसी प्रकार उत्तम नीतिका उपेदश करें, जैसे पिता अपने पुत्रको सद्धर्मकी शिक्षा देता है। आपने देवताओं और ऋषियोंकी सदा उपासना की है; इसलिये आपको अवश्य ही सम्पूर्ण धर्मोका उपदेश करना चाहिये
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੱਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਨੀਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ। ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਵਸ਼੍ਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 373
वक्तव्यं विदुषा चेति धर्ममाहुर्मनीषिण: । मनीषी पुरुषोंने यह धर्म बताया है कि “श्रेष्ठ विद्वान् पुरुषसे जब कुछ पूछा जाय तो उसे उचित है कि वह सुननेकी इच्छावाले लोगोंको धर्मका उपदेश दे”
ਮਨੀਸ਼ੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ: “ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।”
Frequently Asked Questions
The dilemma is procedural and ethical: whether leaders should remain silent due to grief and hesitation or fulfill their responsibility by seeking and transmitting dharma from a qualified elder before his death, prioritizing collective restoration over personal reticence.
The takeaway is that dharma requires deliberate inquiry and timely instruction: when an authoritative knower is present, sincere questioning and truthful answering are themselves dharmic acts that protect social order and individual discernment.
Yes in a functional sense: Kṛṣṇa states that Bhīṣma’s forthcoming teachings will endure on earth like Vedic pronouncements, and the chapter adds a normative claim that withholding instruction when asked is blameworthy—both serve as meta-authorization for studying and preserving the discourse.