Adhyaya 50
Bhīṣma on the Śara-Śayyā: Yudhiṣṭhira and Kṛṣṇa Approach the Eldest for Śānti
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Kingship and Governance Instruction)
Vaiśaṃpāyana narrates Yudhiṣṭhira’s astonishment upon hearing of Rāma’s extraordinary deed of rendering the earth ‘niḥkṣatriyā’ (devoid of kṣatriyas) through wrath—an episode referenced as a comparative measure of martial potency and dharmic complexity. Yudhiṣṭhira then proceeds with Kṛṣṇa to the place where Bhīṣma (Gāṅgeya) lies upon a bed of arrows, described through luminous imagery (like the setting sun, encircled by rays), attended by sages and revered as a sacrificial focal point of counsel. The arriving party dismounts, composes the mind and senses, offers salutations to Govinda’s companions and to ṛṣis (including Vyāsa), and then sits around Bhīṣma. Kṛṣṇa addresses Bhīṣma with solicitude and doctrinal praise: he inquires about Bhīṣma’s clarity of knowledge and steadiness of intellect despite bodily pain, notes the boon of icchā-mṛtyu, and emphasises that Bhīṣma’s insight encompasses past, present, and future. Kṛṣṇa extols Bhīṣma’s unmatched virtues—truth, tapas, dāna, Vedic learning, dhanurveda mastery, compassion, purity, restraint, and universal beneficence—positioning him as uniquely capable of resolving doubts in dharma and alleviating Yudhiṣṭhira’s grief through instruction. The chapter thus functions as a formal threshold: establishing Bhīṣma’s epistemic authority and the ethical purpose of the ensuing rājadharma discourse, namely to convert post-war confusion into pacified governance and reflective order.
Chapter Arc: वैशम्पायन युधिष्ठिर को उस प्रसंग में ले जाते हैं जहाँ श्रीकृष्ण, परशुराम के अद्भुत पराक्रम का स्मरण कराते हुए भीष्म के गुण-प्रभाव का सविस्तर वर्णन आरम्भ करते हैं—मानो शोकग्रस्त राजा के सामने धर्म का दीपक फिर से प्रज्वलित हो उठे। → कृष्ण परशुराम के क्रोध-जनित क्षत्रिय-संहार, पृथ्वी के भयाक्रान्त होने, और मुनियों-देवताओं द्वारा उनकी उपासना जैसे चित्र खींचते हैं; फिर उसी पृष्ठभूमि पर भीष्म की तपस्या, शरशय्या पर स्थित होकर भी मृत्यु को तप से रोक लेने की क्षमता, तथा उनके ज्ञान की सीमा—वर्णसंकर-धर्म, देश-जाति-कुल-धर्म तक—को सामने रखते हैं, जिससे युधिष्ठिर के भीतर प्रश्न और भी तीखे हो उठते हैं: क्या ऐसा महापुरुष भी नियति के आगे विवश है? → कृष्ण का निर्णायक प्रतिपादन कि भीष्म केवल राजधर्म के उपदेशक नहीं, बल्कि प्राणियों के प्रभव-अप्यय (उत्पत्ति-लय) जैसे गूढ़ विषयों के भी समर्थ उपदेष्टा हैं—देवताओं के लिए भी दुर्लभ—और उनका तप-बल मृत्यु तक को स्थगित कर सकता है; इसी क्षण भीष्म की महत्ता युधिष्ठिर के शोक पर विजय पाने का साधन बनती है। → कृष्ण के वचनों से युधिष्ठिर का शोक शिथिल होता है और उनका मन भीष्म के उपदेश को ग्रहण करने हेतु स्थिर होता है—राजधर्म, वर्णधर्म और सनातन योग-सांख्य-समन्वित मर्यादा की ओर कथा का प्रवाह व्यवस्थित हो जाता है। → भीष्म के सर्वज्ञ-सम उपदेश की भूमिका बन चुकी है—अब अगला चरण यह है कि वे स्वयं धर्म के सूक्ष्मतम प्रश्नों पर क्या निर्णयात्मक वचन देते हैं।
Shlokas
Verse 1
अपन क्रात बछ। अर: पज्चाशत्तमो<्ध्याय: श्रीकृष्णद्वारा भीष्मजीके गुण-प्रभावका सविस्तर वर्णन वैशम्पायन उवाच ततो रामस्य तत् कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिर: । विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਰਾਮ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦੇ ਉਸ ਅਲੌਕਿਕ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗਾ—
Verse 2
अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मन: । विक्रमो वसुधा येन क्रोधान्नरि:क्षत्रिया कृता
ਹੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣਿਨੰਦਨ! ਮਹਾਤਮਾ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਸੁਧਾ ਖੱਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁੰਞੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
Verse 3
गोभि: समुद्रेण तथा गोलाड्गुलर्क्षवानरै: । गुप्ता रामभयोद्विगग्ना: क्षत्रियाणां कुलोद्स्वहा:
ਖੱਤਰੀ ਕੁਲ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਲੁਕੇ ਰਹੇ; ਗਾਂਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਲੰਗੂਰਾਂ, ਰਿੱਛਾਂ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 4
अहो धन्यो नूलोको<यं सभाग्याश्च नरा भुवि | यत्र कर्मेदृशं धर्म्य द्विजेन कृतमित्युत,“अहो! यह मनुष्यलोक धन्य है और इस भूतलके मनुष्य बड़े भाग्यवान् हैं, जहाँ द्विजवर परशुरामजीने ऐसा धर्मसंगत कार्य किया”
ਅਹੋ! ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਧੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਦਵਿਜ ਨੇ ਐਸਾ ਧਰਮਯੋਗ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 5
तथावृत्तौ कथां तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ । जम्मतुर्यत्र गाड़ेयः शरतल्पगत: प्रभु:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਗੰਗਾਪੁਤਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭੀਸ਼ਮ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਪਏ ਸਨ।
Verse 6
ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम् । स्वरश्मिजालसंवीतं सायंसूर्यसमप्रभम्,उन्होंने देखा कि भीष्मजी शरशय्यापर सो रहे हैं और अपनी किरणोंसे घिरे हुए सायंकालिक सूर्यके समान प्रकाशित होते हैं
ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਘਣੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਸਾਂਝ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ।
Verse 7
उपास्यमान मुनिभिद्देवैरिव शतक्रतुम् । देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु,जैसे देवता इन्द्रकी उपासना करते हैं, उसी प्रकार बहुत-से महर्षि ओघवती नदीके तटपर परम धर्ममय स्थानमें उनके पास बैठे हुए थे
ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਓਘਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬਹੁਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਉਸਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 8
दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मज: । चत्वार: पाण्डवाश्वैव ते च शारद्वतादय:
ਉਹਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਹੋਰ ਚਾਰ ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦ੍ਵਤ (ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ) ਆਦਿ ਵੱਡੇ—ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਪਏ।
Verse 9
अवस्कन्द्याथ वाहेभ्य: संयम्य प्रचल॑ मन: । एकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतस्थुर्महामुनीन्
ਫਿਰ ਉਹ ਰਥਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਏ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ।
Verse 10
अभिवाद्य तु गोविन्द: सात्यकिस्ते च पार्थिवा: । व्यासादीनृषिमुख्यांश्व गाज़्ेयमुपतस्थिरे,श्रीकृष्ण, सात्यकि तथा अन्य राजाओंने व्यास आदि महर्षियोंको प्रणाम करके गड़ानन्दन भीष्मको मस्तक झुकाया
ਗੋਵਿੰਦ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ), ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਗੰਗਾ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ।
Verse 11
ततो वृद्ध॑ तथा दृष्टवा गाज़ेयं यदुकौरवा: । परिवार्य ततः सर्वे निषेदु: पुरुषर्षभा:,तदनन्तर वे सभी यदुवंशी और कौरव नरश्रेष्ठ बूढ़े गड़ानन्दन भीष्मजीका दर्शन करके उन्हें चारों ओरसे घेरकर बैठ गये
ਫਿਰ ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਕੌਰਵ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੁੱਢੇ ਗੰਗਾ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 12
ततो निशाम्य गाड़ेयं शाम्यमानमिवानलम् । किंचिद् दीनमना भीष्ममिति होवाच केशव:
ਤਦ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਗੰਗਾ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਉਦਾਸ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਬੁਝਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਮੰਦ ਪੈਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 13
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि यथा पुरा । कच्चिन्न व्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर
“ਵਕਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸਭ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਅਾਕੁਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ?”
Verse 14
शराभिघातदु:खात् ते कच्चिद् गात्रं न दूयते । मानसादपि दु:खाद्धि शारीरं बलवत्तरम्
“ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਆਘਾਤ ਨਾਲ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਦੁਖ ਰਹੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 15
वरदानात् पितु: काम॑ छन््दमृत्युरसि प्रभो । शान्तनोर्ध्मनित्यस्य न त्वेतन््मम कारणम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੂ! ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇੱਛਾ-ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ; ਉਸੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਦੋਂ ਹੀ ਮੌਤ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।
Verse 16
सुसूक्ष्मोडपि तु देहे वै शल्यो जनयते रुजम् । कि पुन: शरसंघातैश्षित्तस्य तव पार्थिव
ਰਾਜਨ! ਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕ ਕਾਂਟਾ ਵੀ ਚੁੱਭ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਰੀ ਪੀੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੀਰ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਵਿਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ?
Verse 17
काम॑ नैतत् तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ । उपदेष्टूं भवान् शक्तो देवानामपि भारत
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਭਾਗ੍ਯ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਹਨ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੌਣ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਵੇ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ।
Verse 18
यच्च भूतं भविष्यं च भवच्च पुरुषर्षभ । सर्व तज्ज्ञानवृद्धस्य तव भीष्म प्रतिष्ठितम्,'पुरुषप्रवर भीष्म! आप ज्ञानमें सबसे बढ़े-चढ़े हैं। आपकी बुद्धिमें भूत, भविष्य और वर्तमान सब कुछ प्रतिष्ठित है
ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੀਸ਼ਮ! ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਪ੍ਰੌਢ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ।
Verse 19
संहारश्वैव भूतानां धर्मस्य च फलोदय: । विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि धर्ममयो निधि:
ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ! ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਫਲ ਕਦੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੋ।
Verse 20
त्वां हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राड्रमरोगिणम् । स्त्रीसहस्रै: परिवृतं पश्यामीवोर्ध्वरेतसम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਪੂਰਨ ਤੇ ਨਿਰੋਗ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ‘ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ’—ਅਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ—ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹੋ।
Verse 21
ऋते शान्तनवाद् भीष्मात् त्रिषु लोकेषु पार्थिव । सत्यधर्मान्महावीर्याच्छूराद् धर्मेकतत्परात्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪૃਥਵੀਨਾਥ! ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਨੁ-ਨੰਦਨ ਭੀਸ਼ਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ—ਜੋ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ, ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਵਾਨ ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹਨ—ਐਸਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।
Verse 22
मृत्युमावार्य तपसा शरसंस्तरशायिन: । निसर्गप्रभवं किंचिन्न च तातानुशुश्रुम
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਿਆਰੇ! ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ; ਇਹ ਕਿਰਤ ਕੇਵਲ ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 23
सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा । धनुर्वेदे च वेदे च नीत्यां चैवानुरक्षणे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਚਾਈ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਧਨੁਰਵੇਦ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਹਾਰਥੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।
Verse 24
अनृशंस शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम् । महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਰਕ੍ਰੂਰ, ਸ਼ੁਚਿ, ਦਮਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਹਾਰਥੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ।
Verse 25
त्वं हि देवान् सगन्धर्वानसुरान् यक्षराक्षसान् | शक्तस्त्वेकरथेनैव विजेतुं नात्र संशय:,आप सम्पूर्ण देवता, गन्धर्व, असुर, यक्ष और राक्षसोंको एकमात्र रथके द्वारा ही जीत सकते थे, इसमें संशय नहीं है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਇਕ ਹੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ, ਯੱਖਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
Verse 26
स त्वं भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपम: । नित्यं विप्रै: समाख्यातों नवमो5नवमो गुणै:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਭੀਸ਼ਮ! ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਤੈਨੂੰ ਅੱਠ ਵਸੂਆਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਨੌਵਾਂ ਵਸੂ—ਅਤੁੱਲ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 27
अहं च त्वाभिजानामि यस्त्वं पुरुषसत्तम । त्रिदशेष्वपि विख्यातस्त्वं शक््त्या पुरुषोत्तम:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸੱਤਮ! ਮੈਂ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ! ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ।
Verse 28
मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुत: । भवतो वा गुणैर्युक्त: पृथिव्यां पुरुष: क्वचित्,“नरेन्द्र! मनुष्योंमें आपके समान गुणोंसे युक्त पुरुष इस पृथ्वीपर न तो मैंने कहीं देखा है और न सुना ही है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ! ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਸਮਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਪੁਰਖ ਮੈਂ ਨਾ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 29
त्वं हि सर्वगुणै राजन् देवानप्यतिरिच्यसे । तपसा हि भवान् शक्तः स्रष्टें लोकां क्षराचरान्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੂੰ ਚਰਾਚਰ—ਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ—ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈਂ।
Verse 30
कि पुनश्नात्मनो लोकानुत्तमानुत्तमैर्गुणै: । तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेन वै
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਉਹ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨ ਕੇ ਤਪਦਾ ਰਿਹਾ।”
Verse 31
ये हि धर्मा: समाख्याताश्षातुर्वर्ण्यस्य भारत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਭਾਰਤ! ਚਤੁਰਵਰਨ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ-ਜੋ ਧਰਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਤੱਬ ਵੀ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।”
Verse 32
चातुराश्रम्यसंयुक्ता: सर्वे ते विदितास्तव । चातुर्विद्यि च ये प्रोक्ता श्चातुर्होत्रे च भारत
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਭਾਰਤ! ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਤੈਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਹਨ। ਚਾਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹੋਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਜੋ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ।”
Verse 33
योगे सांख्ये च नियता ये च धर्मा: सनातना: । चातुर्वर्ण्यस्य यश्नोक्तो धर्मो न सम विरुध्यते
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਚਤੁਰਵਰਨ ਲਈ ਜੋ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।”
Verse 34
प्रतिलोमप्रसूतानां वर्णानां चैव य: स्मृत:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਪ੍ਰਤਿਲੋਮ ਸੰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਵਰਣ-ਸੰਕਰਾਂ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਚਾਰ-ਨਿਯਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ। ਦੇਸ਼, ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਤੂੰ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਆਇਆ ਹੈਂ।”
Verse 35
देशजातिकुलानां च जानीषे धर्मलक्षणम् | वेदोक्तो यश्च शिष्टोक्त: सदैव विदितस्तव
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਸ਼, ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਜੋ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਧਰਮ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਦਿਤ ਹੈ।
Verse 36
इतिहासपुराणार्था: कार्त्स्न्येन विदितास्तव | धर्मशास्त्रं च सकल॑ नित्यं मनसि ते स्थितम्,“इतिहास और पुराणोंके अर्थ आपको पूर्णरूपसे ज्ञात हैं। सारा धर्मशास्त्र सदा आपके मनमें स्थित है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਤ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
ये च केचन लोके<स्मिन्नर्था: संशयकारका: । तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्य: पुरुषर्षभ,'पुरुषप्रवर! संसारमें जो कोई संदेहग्रस्त विषय हैं, उनका समाधान करनेवाला आपके सिवा दूसरा कोई नहीं है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਗੱਲਾਂ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਹ-ਛੇਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 38
स पाण्डवेयस्य मन:समुत्थितं नरेन्द्र शोक॑ व्यपकर्ष मेधया । भवद्विधा हुत्तमबुद्धिविस्तरा विमुह्यमानस्य नरस्य शान्तये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ! ਪਾਂਡੁ-ਨੰਦਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ੋਕ ਉੱਭਰ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਖਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਹੀ ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਾਹ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 49
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें परशुरामोपाख्यानविषयक उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤर्गत ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮੋਪਾਖਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਉਨੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 50
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कृष्णवाक्ये पज्चाशत्तमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਚਨਰੂਪ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 306
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद । 'फिर अपने लिये उत्तम गुणसम्पन्न लोकोंकी सृष्टि करना आपके लिये कौन बड़ी बात है? अतः भीष्म! आपसे यह निवेदन है कि ये ज्येष्ठ पाण्डव अपने कुटुम्बीजनोंके वधसे बहुत संतप्त हो रहे हैं। आप इनका शोक दूर करें
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਜੇਠੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਵਧ ਕਾਰਨ ਉਹ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਮਿਟਾਓ।
Verse 336
सेव्यमान: सवैयाख्यो गाड़ेय विदितस्तव । “गड़ानन्दन! योग और सांख्यमें जो सनातन धर्म नियत हैं तथा चारों वर्णोंके लिये जो अविरोधी धर्म बताया गया है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਗਡਾ-ਨੰਦਨ, ਤੂੰ ਸੁ-ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ। ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਨਾਤਨ, ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਜੋ ਅਵਿਰੋਧੀ ਕਰਤਵ੍ਯ-ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਲੋਕ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਉਚਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੇਤ ਵਿਦਿਤ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a victorious ruler should ethically reconstitute order after large-scale loss: Yudhiṣṭhira’s grief and uncertainty require a dharmic method for ruling that does not merely follow force or precedent but seeks principled guidance.
The text signals that legitimate governance begins with self-regulation (composed senses and mind) and with deference to verified sources of dharma—elders, sages, and disciplined knowledge—before policy or judgment is enacted.
No explicit phalaśruti is stated here; instead, the meta-function is architectural: it authorises Bhīṣma as the decisive resolver of dharma-doubts and frames the forthcoming teachings as therapeutics for śoka (grief) and instruments for śānti (pacification).