Shloka 41
Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga
Body-Relinquishment
(हुताशनमुखैर्देवैर्धार्यतेी सकल॑ जगत् । हवि:प्रथमभोक्ता यस्तस्मै होत्रात्मने नमः ।।
bhīṣma uvāca |
hutāśanamukhair devair dhāryate sakalaṁ jagat | haviḥprathamabhoktā yas tasmai hotrātmane namaḥ ||
mahatas tamasaḥ pāre puruṣaṁ hṛtitejasam | yaṁ jñātvā mṛtyum atyeti tasmai jñeyātmane namaḥ ||
ਅਗਨੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਹਵਿਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭੋਗਤਾ ਹੈ—ਉਸ ਹੋਤ੍ਰਾਤਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ-ਰੂਪੀ ਮਹਾਨ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਅੰਤਰ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਜ੍ਞੇਯਾਤਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse links ritual and realization: the same Supreme is present as Agni who receives offerings in sacrifice and as the inner, knowable Reality beyond ignorance; knowing that Reality leads to freedom from death (mokṣa).
In the Śānti Parva’s instruction setting, Bhīṣma offers a reverential praise (namaskāra) to the Supreme—first through the Vedic-sacrificial image of Agni and then through a jñāna-oriented description of the transcendent Puruṣa.