Shloka 37
Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga
Body-Relinquishment
अनादिनिधन देवमात्मयोनिं सनातनम् | अप्रेक्ष्यमनभिकज्ञेयं हरिं नारायणं प्रभुम्
bhīṣma uvāca | anādinidhanaṁ devam ātmayoniṁ sanātanam | apreksyam anabhijñeyaṁ hariṁ nārāyaṇaṁ prabhum |
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਹਰੀ—ਨਾਰਾਇਣ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ—ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਸਵੈੰਭੂ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸਧਾਰਣ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਅਧੋક્ષਜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਪਾਸਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤ ਉਸਦੀ ਹੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਗਤ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਉਸੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮਾਰਥ-ਸੱਤ੍ਯਸਵਰੂਪ, ਏਕਾਕਸ਼ਰ ਬ੍ਰਹਮ (ਪ੍ਰਣਵ) ਹੈ; ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ; ਆਦਿ-ਮੱਧ-ਅੰਤ ਰਹਿਤ। ਨਾ ਦੇਵਤੇ ਨਾ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਗਗਣ ਸਦਾ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੁੱਖ-ਰੂਪੀ ਰੋਗ ਦੀ ਪਰਮ ਔਖਧੀ ਹੈ—ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਵੈੰਭੂ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ; ਜਿਸਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਉਸੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches śaraṇāgati (taking refuge) in the supreme Lord who transcends sensory perception and conceptual grasp, yet sustains the cosmos and heals existential sorrow. It links devotion and worship with the recognition of an ultimate reality beyond sat and asat, identified with Praṇava (Oṁ) and Brahman.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and higher truths. Here he offers a hymn-like declaration of refuge in Nārāyaṇa, describing the Lord’s transcendence, cosmic support, and the universal worship offered by gods, sages, and other beings.