
Yudhiṣṭhira’s Post-Accession Settlements and Approach to Vāsudeva (युधिष्ठिरस्य राज्यस्थापनं वासुदेवाभिगमनं च)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व)
Janamejaya asks Vaiśaṃpāyana to explain what Yudhiṣṭhira did after attaining the kingdom, additionally requesting clarification of Kṛṣṇa’s role. Vaiśaṃpāyana narrates that Yudhiṣṭhira, with Vāsudeva as the foremost reference-point, undertakes immediate civic and moral stabilization: he assigns the four varṇas to their appropriate duties (cāturvarṇya-niyoga), supports a large body of learned snātaka brāhmaṇas through substantial gifting, and satisfies dependents, servants, guests, and those seeking refuge with provisions and comforts (food, drink, clothing, bedding, seats). He honors his purohita Dhaumya with cattle and wealth, treats Kṛpa with the regard due a teacher, and offers formal reverence to Vidura. He performs a conciliatory honoring of Yuyutsu and acknowledges Dhṛtarāṣṭra, Gāndhārī, and Vidura in relation to the re-established polity, presenting the realm in a manner meant to appear orderly and secure. Having pacified the city, Yudhiṣṭhira approaches Kṛṣṇa with folded hands and beholds him seated on a jeweled couch, described through iconographic markers (blue complexion, divine ornaments, yellow silk, Kaustubha gem), emphasizing unmatched eminence. Yudhiṣṭhira addresses Kṛṣṇa with courteous inquiries and credits him for strategic success and dharmic continuity; Kṛṣṇa, however, does not reply and instead enters contemplation, signaling a transition from administrative acts to deeper reflective counsel.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, युद्धोत्तर शान्ति में, ब्राह्मणों और आश्रितों का सत्कार-दान कर धर्म की भूमि को फिर से सींचते हैं और फिर वासुदेव के पास जाकर स्तुति-प्रार्थना का संकल्प लेते हैं। → राजा के भीतर यह जिज्ञासा तीव्र होती है कि त्रैलोक्य-गुरु हृषीकेश ने पाण्डवों के लिए कौन-कौन से उपकार किए—और उन उपकारों के सामने उनका कृतज्ञ-धर्म कैसे पूर्ण हो। वैषम्पायन ‘तत्त्वेन’ वर्णन का वचन देते हैं; दान-वितरण (धौम्य को अयुत गौएँ, धन, सुवर्ण-रजत, वस्त्र) से अध्याय का नैतिक ताप बढ़ता है। → कृष्ण का दिव्य-वैभव प्रत्यक्ष होता है—वक्षस्थल पर कौस्तुभमणि का तेज, उदयाचल पर सूर्य-प्रभा-सा—और उसी दिव्य झाँकी के सम्मुख युधिष्ठिर स्मितपूर्वक मधुर वाणी में प्रश्न-स्तुति करते हैं: ‘सुखेन ते निशा कच्चित्… कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि…’ → युधिष्ठिर कृष्ण के कुशल-मंगल, इन्द्रिय-प्रसन्नता, बुद्धि-आश्रय और धर्म-स्थैर्य की कामना करते हुए यह भी स्वीकारते हैं कि विजय-यश और राज्य-प्राप्ति उनकी कृपा से हुई और वे धर्मच्युत नहीं हुए। कृतज्ञता को राजधर्म का अंग बनाकर अध्याय स्थिर होता है। → कृष्ण के उत्तर और आगे के उपदेश/संवाद की भूमिका बनती है—युधिष्ठिर के प्रश्नों का विस्तार अगले अध्यायों में खुलने को ठहरता है।
Verse 1
ऑपन--माज बछ। अकाल पजञज्चचत्वारिशो< ध्याय: युधिष्ठिरके द्वारा ब्राह्मणों तथा आश्रितोंका सत्कार एवं दान और श्रीकृष्णके पास जाकर उनकी स्तुति करते हुए कृतज्ञता-प्रकाशन जनमेजय उवाच प्राप्य राज्यं महाबाहुर्धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । यदन्यदकरोद् विप्र तन्मे वक्तुमिहाहसि,जनमेजयने पूछा--विप्रवर! राज्य पानेके पश्चात् धर्मपुत्र महाबाहु युधिष्ठिरने और कौन-कौन-सा कार्य किया था? यह मुझे बतानेकी कृपा करें?
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਮਹਾਬਾਹੁ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਹੋਰ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੱਸੋ।
Verse 2
भगवान् वा हृषीकेशस्त्रैलोक्यस्य परो गुरु: । ऋषे यदकरोदू वीरस्तच्च व्याख्यातुमहसि,महर्षे! तीनों लोकोंके परम गुरु वीरवर भगवान् श्रीकृष्णने भी क्या-क्या किया था? यह भी विस्तारपूर्वक बतावें
ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ! ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ, ਵੀਰਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਜੋ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।
Verse 3
वैशम्पायन उवाच शृणु तत्त्वेन राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघ । वासुदेवं पुरस्कृत्य यदकुर्वत पाण्डवा:,वैशम्पायनजीने कहा--निष्पाप नरेश! भगवान् श्रीकृष्णको आगे करके पाण्डवोंने जो कुछ किया था, उसे ठीक-ठीक बताता हूँ, ध्यान देकर सुनो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣੋ। ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
प्राप्पय राज्यं महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । चातुर्वर्ण्य यथायोग्यं स्वे स्वे स्थाने न्यवेशयत्,महाराज! दुन्तीपुत्र युधिष्ठिरने राज्य प्राप्त करनेके बाद सबसे पहले चारों वर्णोंको योग्यतानुसार अपने-अपने स्थान (कर्तव्यपालन) में स्थिर किया
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ।
Verse 5
ब्राह्मणानां सहस्नं च स्नातकानां महात्मनाम् । सहस्र॑ निष्कमेकैकं दापयामास पाण्डव:,तत्पश्चात् सहस्रों महामना स्नातक ब्राह्मणोंमेंसे प्रत्येकको पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरने एक- एक हजार स्वर्णमुद्राएँ दिलवायीं
ਫਿਰ ਧਰਮਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਪਾਂਡਵ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਨੇ ਵਿਦਿਆਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸਨਾਤਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ-ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਸ਼ਕ (ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ) ਦਿਵਾਏ।
Verse 6
तथा<नुजीविनो भृत्यान् संश्रितानतिथीनपि । कामै: संतर्पयामास कृपणांस्तर्ककानपि,इसी तरह जिनकी जीविकाका भार उन्हींके ऊपर था, उन भृत्यों, शरणागतों तथा अतिथियोंको उन्होंने इच्छानुसार भोग्यपदार्थ देकर संतुष्ट किया। दीन-दुखियों तथा पूछे हुए प्रश्नोंका उत्तर देनेवाले ज्योतिषियोंको भी संतुष्ट किया
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਉਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸੀ, ਉਹ ਭ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਅਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਮਨਚਾਹੀਆਂ ਭੋਗਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ। ਗਰੀਬ-ਦੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਲਈ ਆਏ ਤਰਕਵਾਦੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨੋੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।
Verse 7
पुरोहिताय धौम्याय प्रादादयुतश: स गा: । धनं सुवर्ण रजतं वासांसि विविधान्यपि,अपने पुरोहित धौम्यजीको उन्होंने दस हजार गौएँ, धन, सोना, चाँदी तथा नाना प्रकारके वस्त्र दिये
ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਧੌਮ੍ਯ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਅਯੁਤ (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ) ਗਾਂਵਾਂ, ਧਨ, ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
Verse 8
कृपाय च महाराज गुरुवृत्तिमवर्तत । विदुराय च राजासौ पूजां चक्रे यतव्रत:,महाराज! राजाने कृपाचार्यके साथ वही बर्ताव किया, जो एक शिष्यको अपने गुरुके साथ करना चाहिये। नियमपूर्वक व्रतका पालन करनेवाले युधिष्ठिरजीने विदुरजीका भी पूजनीय पुरुषकी भाँति सम्मान किया
ਮਹਾਰਾਜ! ਰਾਜੇ ਨੇ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਨਾਲ ਉਹੀ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ ਜੋ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਪਾਲਕ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਜਣਯ ਪੁਰਖ ਵਾਂਗ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
भक्ष्यान्नपानैविविधैर्वासोभि: शयनासनै: । सर्वान् संतोषयामास संश्रितान् ददतां वर:,दाताओंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिरने समस्त आश्रित जनोंको खाने-पीनेकी वस्तुएँ, भाँति-भाँतिके कपड़े, शय्या तथा आसन देकर संतुष्ट किया
ਦਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ-ਪਾਨ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸ਼ਯਿਆ ਅਤੇ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਆਏ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 10
लब्धप्रशमनं कृत्वा स राजा राजसत्तम | युयुत्सोर्धारतराष्ट्रस्य पूजां चक्रे महायशा:,नृपश्रेष्ठ महायशस्वी राजा युधिष्ठिरने इस प्रकार प्राप्त हुए धनका यथोचित विभाग करके उसकी शान्ति की तथा युयुत्सु एवं धृतराष्ट्रका विशेष सत्कार किया। धुृतराष्टर, गान्धारी तथा विदुरजीकी सेवामें अपना सारा राज्य समर्पित करके राजा युधिष्छिर स्वस्थ एवं सुखी हो गये
ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯੁਯੁਤਸੂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 11
धृतराष्ट्राय तद् राज्यं गान्धार्य विदुराय च । निवेद्य सुस्थवद् राजा सुखमास्ते युधिछिर:,नृपश्रेष्ठ महायशस्वी राजा युधिष्ठिरने इस प्रकार प्राप्त हुए धनका यथोचित विभाग करके उसकी शान्ति की तथा युयुत्सु एवं धृतराष्ट्रका विशेष सत्कार किया। धुृतराष्टर, गान्धारी तथा विदुरजीकी सेवामें अपना सारा राज्य समर्पित करके राजा युधिष्छिर स्वस्थ एवं सुखी हो गये
ਉਹ ਰਾਜ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ—ਮਾਨੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ—ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸੁਸਥ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗਾ।
Verse 12
तथा सर्व स नगर प्रसाद्य भरतर्षभ । वासुदेवं महात्मानमभ्यगच्छत् कृताञज्जलि:,भरतश्रेष्ठ! इस प्रकार सम्पूर्ण नगरकी प्रजाको प्रसन्न करके वे हाथ जोड़कर महात्मा वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णके पास गये
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਨਗਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਕੋਲ ਗਿਆ।
Verse 13
ततो महति पर्यड्के मणिकाञ्चनभूषिते | ददर्श कृष्णमासीनं नीलमेघसमगद्युतिम्,उन्होंने देखा, भगवान् श्रीकृष्ण मणियों तथा सुवर्णसे भूषित एक बड़े पलंगपर बैठे हैं, उनकी श्याम सुन्दर छवि नील मेघके समान सुशोभित हो रही है। उनका श्रीविग्रह दिव्य तेजसे उदभासित हो रहा है। एक-एक अड़ दिव्य आभूषणोंसे विभूषित है। श्याम शरीरपर रेशमी पीताम्बर धारण किये भगवान् सुवर्णजटित नीलमके समान जान पड़ते हैं
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪਲੰਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੈਠੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਆਮ ਕਾਂਤੀ ਨੀਲੇ ਵਰਖਾ-ਮੇਘ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 14
जाज्वल्यमानं वपुषा दिव्याभरणभूषितम् । पीतकौशेयवसन हेम्नेवोपगतं मणिम्,उन्होंने देखा, भगवान् श्रीकृष्ण मणियों तथा सुवर्णसे भूषित एक बड़े पलंगपर बैठे हैं, उनकी श्याम सुन्दर छवि नील मेघके समान सुशोभित हो रही है। उनका श्रीविग्रह दिव्य तेजसे उदभासित हो रहा है। एक-एक अड़ दिव्य आभूषणोंसे विभूषित है। श्याम शरीरपर रेशमी पीताम्बर धारण किये भगवान् सुवर्णजटित नीलमके समान जान पड़ते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ: ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਸਰੀਰ, ਅਲੌਕਿਕ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਪੀਲਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਨੀਲਮ।
Verse 15
कौस्तुभेनोरसिस्थेन मणिनाभिविराजितम् । उद्यतेवोदयं शैलं सूर्येणाभिविराजितम्,उनके वक्ष:स्थलपर स्थित हुई कौस्तुभभणि अपना प्रकाश बिखेरती हुई उसी प्रकार उनकी शोभा बढाती है, मानो उगते हुए सूर्य उदयाचलको प्रकाशित कर रहे हों
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਉਹ ਐਸੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੂਰਜ ਉਦਯਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 16
नौपम्यं विद्यते तस्य त्रिषु लोकेषु किंचन । सो5भिगम्य महात्मानं विष्णुं पुरुषविग्रहम्
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਉਪਮਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 17
सुखेन ते निशा कच्चिद् व्युष्टा बुद्धिमतां वर
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਕੀ ਤੇਰੀ ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੀਤੀ?”
Verse 18
तथैवोपकश्रिता देवी बुद्धिर्बुद्धिमतां वर,जयं प्राप्ता यशश्वाग्र्यं न च धर्मच्युता वयम् । “बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ श्रीकृष्ण! बुद्धिदेवीने आपका आश्रय लिया है न? प्रभो! हमने आपकी ही कृपासे राज्य पाया है और यह पृथ्वी हमारे अधिकारमें आयी है। भगवन्! आप ही तीनों लोकोंके आश्रय और पराक्रम हैं। आपकी ही दयासे हमने विजय तथा उत्तम यश प्राप्त किये हैं और धर्मसे भ्रष्ट नहीं हुए हैं!
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ-ਦੇਵੀ ਨੇ ਵੀ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿਗੇ।
Verse 19
वयं राज्यमनुप्राप्ता: पृथिवी च वशे स्थिता । तव प्रसादाद् भगवंस्त्रिलोकगतिविक्रम
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ! ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 20
त॑ तथा भाषमाणं तु धर्मराजमरिंदमम् । नोवाच भगवान् किंचिद् ध्यानमेवान्वपद्यत,शत्रुओंका दमन करनेवाले धर्मराज युधिष्ठिर इस प्रकार कहते चले जा रहे थे; परंतु भगवानने उन्हें कोई उत्तर नहीं दिया। वे उस समय ध्यानमें मग्न थे
ਧਰਮਰਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦਾ ਹੀ ਗਿਆ; ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੌਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੇ।
Verse 44
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें गृह्रोंका विभाजनविषयक चौवालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ/ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸੰਬੰਧੀ ਚੁਆਲ੍ਹੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 45
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कृष्णं प्रति युधिष्ठिरवाक्ये पज्चचत्वारिंशो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें श्रीकृष्णके प्रति युधिष्ठटिरका वचनविषयक पैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰਾਜਧਰਮਾਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਪੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 163
उवाच मधुरं राजा स्मितपूर्वमिदं तदा । भगवान्की उस दिव्य झाँकीकी तीनों लोकोंमें कहीं उपमा नहीं थी। राजा युधिष्ठछिर मानवविग्रहधारी उन परमात्मा विष्णुके समीप जाकर मुसकराते हुए मधुर वाणीमें इस प्रकार बोले--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਹਾ। (ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੁਲ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਭਕਤੀ ਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਭਰੀ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।)
Verse 176
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि तवाच्युत | “बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ अच्युत! आपकी रात सुखसे बीती है न? सारी ज्ञानेन्द्रियाँ प्रसन्न तो हैंन?
ਅਚ੍ਯੁਤ! ਕੀ ਤੇਰੀਆਂ ਸਭ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ? ਕੀ ਰਾਤ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੀਤੀ?
Verse 196
जयं प्राप्ता यशश्वाग्र्यं न च धर्मच्युता वयम् । “बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ श्रीकृष्ण! बुद्धिदेवीने आपका आश्रय लिया है न? प्रभो! हमने आपकी ही कृपासे राज्य पाया है और यह पृथ्वी हमारे अधिकारमें आयी है। भगवन्! आप ही तीनों लोकोंके आश्रय और पराक्रम हैं। आपकी ही दयासे हमने विजय तथा उत्तम यश प्राप्त किये हैं और धर्मसे भ्रष्ट नहीं हुए हैं!
ਅਸੀਂ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਡਿਗੇ।
The tension between political authority and moral repair: Yudhiṣṭhira must rule effectively while demonstrating that sovereignty is exercised as service—through welfare, restraint, and reconciliation—rather than as triumphal entitlement.
Post-conflict legitimacy is built through dharmic administration: align social roles with duty, sustain learning and welfare through measured giving, honor teachers and elders, and seek higher counsel before consolidating personal authority.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-signal is narrative: Kṛṣṇa’s silence and meditation function as a structural cue that outward governance must be followed by inward reflection and principled counsel.