Adhyaya 361
Chapter Arc: नागराज अपने घर लौटते हैं; द्वार पर ही साध्वी पत्नी पाद्य-अर्घ्य आदि से उनका सत्कार करती है और गृहस्थ-धर्म की स्मृति जगाती है। → पत्नी, देवता-अतिथि-पूजन की विधि और वर्णाश्रम-धर्म की मर्यादा का स्मरण कराते हुए कहती है कि शूद्र का कर्म त्रिवर्ण-सेवा है और गृहस्थ का धर्म सर्वभूत-हितैषिता है; साथ ही नियमित आहार, व्रतचर्या और इन्द्रिय-निग्रह को धर्म का आधार बताती है। → पत्नी स्वीकार करती है कि वह धर्म जानती है और पति के धर्मनिष्ठ होने पर भी वह सत्पथ छोड़ विपथ नहीं जा सकती; फिर वह निर्णायक बात कहती है—पंद्रह दिनों से एक ब्राह्मण अतिथि आया है, जिसने उससे सत्यपूर्वक प्रतिज्ञा कराई है कि नागराज उसे दर्शन देंगे, अतः अब नागराज को वहाँ जाकर ब्राह्मण को दर्शन देना चाहिए। → नागराज पत्नी की धर्मयुक्त वाणी सुनकर अतिथि-धर्म और सत्य-प्रतिज्ञा की मर्यादा को स्वीकार करने की दिशा में प्रवृत्त होते हैं; पत्नी का आग्रह अध्याय का नैतिक निष्कर्ष बनता है—धर्मनिष्ठ गृहस्थ के लिए अतिथि का सम्मान और वचन-पालन अनिवार्य है। → ब्राह्मण अतिथि कौन है, वह नागराज के दर्शन से क्या प्रयोजन साधेगा, और नागराज के जाने पर कौन-सा परिणाम निकलेगा—यह आगे के प्रसंग पर छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
7 अं ड-ऑ का एकोनषष्टर्याधेकत्रिशततमो< ध्याय: नागराजका घर लौटना
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਅਨੇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਜਦੋਂ ਨਾਗਰਾਜ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦੋਂ ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Verse 2
त॑ भार्याप्युपचक्राम पादशौचादिभिर्गुणै: । उपपन्नां च तां साध्वीं पन्नग: पर्यपृच्छत
ਉੱਥੇ ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ—ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਜਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਪਤੀ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਨੇੜੇ ਆਈ। ਆਪਣੀ ਸਾਧਵੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕੋਲ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਗਧਿਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 3
अथ त्वमसि कल्याणि देवतातिथिपूजने । पूर्वमुक्तेन विधिना युक्ता युक्तेन मत्समम्,“कल्याणि! मेरे द्वारा बतायी हुई उपयुक्त विधिसे युक्त हो तुम मेरे ही समान देवताओं और अतिथियोंके पूजनमें तत्पर तो रही हो न?
ਕਲਿਆਣੀ! ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਹੋਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈਂ?
Verse 4
न खल्वस्यकृतार्थेन स्त्रीबुद्धया मार्दवीकृता । मद्वियोगेन सुश्रोणि विमुक्ता धर्मसेतुना
ਸੁਸ਼੍ਰੋਣੀ! ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਢਿੱਲੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪੈ ਗਈ? ਇਸਤਰੀ-ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਰਕੇ ਧਰਮ-ਸੇਤੂ ਕਿਤੇ ਢਿੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਬੇਰਖਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਕਰਤੱਬ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ?
Verse 5
नागभायोवाच शिष्याणां गुरुशुश्रूषा विप्राणां वेदधारणम् । भृत्यानां स्वामिवचनं राज्ञो लोकानुपालनम्
ਨਾਗ-ਪਤਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ; ਨੌਕਰਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਮਾਲਕ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਹੈ।
Verse 6
सर्वभूतपरित्राणं क्षत्रधर्म इहोच्यते । वैश्यानां यज्ञसंवृत्तिरातिथेियसमन्विता
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਸਤਿਕਾਰ ਸਮੇਤ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਨਾ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 7
विप्रक्षत्रियवैश्यानां शुश्रूषा शूद्रकर्म तत् गृहस्थधर्मो नागेन्द्र सर्वभूतहितैषिता
ਨਾਗੇਂਦ੍ਰ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਕਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ।
Verse 8
नियताहारता नित्यं व्रतचर्या यथाक्रमम् । धर्मो हि धर्मसम्बन्धादिन्द्रियाणां विशेषत:
ਸਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਚਰਿਆ ਕਰਨੀ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 9
अहं कस्य कुतो वापि कः को मे ह भवेदिति । प्रयोजनमतिर्नित्यमेवं मोक्षाश्रमे वसेत्
“ਮੈਂ ਕਿਸ ਦਾ ਹਾਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ? ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ?”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਚਾਰ-ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਜੋੜ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
पतिव्रतात्वं भार्याया: परमो धर्म उच्यते | तवोपदेशाज्नागेन्द्र तच्च तत्त्वेन वेझि वै,नागराज! पत्नीके लिये पातिव्रत्य ही सबसे बड़ा धर्म कहा जाता है। आपके उपदेशसे अपने उस धर्मको मैं अच्छी तरह समझती हूँ
ਭਾਰਿਆ ਲਈ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਹੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਗੇਂਦ੍ਰ! ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।
Verse 11
साहं धर्म विजानन्ती धर्मनित्ये त्वयि स्थिते । सत्पथं कथमुत्सृज्य यास्यामि विपथं पथ:
ਹੇ ਪਤਿਦੇਵ! ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਮੈਂ ਸਤਪਥ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਪਥ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?
Verse 12
देवतानां महाभाग धर्मचर्या न हीयते । अतिथीनां च सत्कारे नित्ययुक्तास्म्यतन्द्रिता,महाभाग! देवताओंकी आराधनारूप धर्मचर्यामें कोई कमी नहीं आयी है, अतिथियोंके सत्कारमें भी मैं सदा आलस्य छोड़कर लगी रही हूँ
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ-ਰੂਪ ਧਰਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਆਈ; ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਤਤਪਰ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੀ ਹਾਂ।
Verse 13
सप्ताष्टदिवसास्त्वद्य विप्रस्येहागतस्य वै । तच्च कार्य न मे ख्याति दर्शनं तव काडक्षति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਆਏ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 14
गोमत्यास्त्वेष पुलिने त्वददर्शनसमुत्सुक: । आसीनो वर्तयन ब्रह्म ब्राह्मण: संशितव्रत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੋਮਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੈ।
Verse 15
अहं त्वनेन नागेन्द्र सत्यपूर्व समाहिता । प्रस्थाप्यो मत्सकाशं स सम्प्राप्तो भुजगोत्तम:,नागराज! उन्होंने मुझसे पहले सच्ची प्रतिज्ञा करा ली है कि नागराजके आते ही तुम उन्हें मेरे पास भेज देना
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਾਗੇਂਦ੍ਰ! ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜੇਂਗਾ। ਉਸੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੁਜੰਗ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 16
एतच्छुत्वा महाप्राज्ञ तत्र गन्तुं त्वमहसि । दातुमरहसि वा तस्य दर्शन दर्शनश्रव:,महाप्राज्ञ नागराज! मेरी यह बात सुनकर अब आपको वहाँ जाना चाहिये और ब्राह्मणदेवताको दर्शन देना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਨਾਗਰਾਜ! ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 359
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि उज्छवृत्त्युपाख्याने एकोनषष्ट्यधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋක්ෂਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਉਜੱਛਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਉਪਾਖਿਆਨ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।