Shloka 6
Prāyaścitta-vidhāna: Tapas, Dāna, Vrata, and Proportional Expiation (प्रायश्चित्तविधानम्)
अनादेशे जपो होम उपवासस्तथैव च । आत्मज्ञानं पुण्यनद्यो यत्र प्रायश्व॒ तत्परा:
anādeśe japo homa upavāsas tathaiva ca | ātmajñānaṁ puṇyanadyo yatra prāyaścitta-tatparāḥ ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਐਸੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਦੋਸ਼ ਉੱਠੇ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਆਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਇਹ ਹਨ: ਜਪ, ਹੋਮ, ਉਪਵਾਸ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ, ਪੁੰਨ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਜਿੱਥੇ ਜਪ-ਹੋਮ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਬਹੁਤੇ ਪੁਣ੍ਯਾਤਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਚਰਨ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਅਤੇ ਪੁਣ੍ਯਪ੍ਰਦ ਹਨ—ਦੋਸ਼ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
When no specific expiation is prescribed for a particular fault, one should adopt general purificatory disciplines—japa, homa, fasting, self-knowledge, and holy bathing—along with keeping company with the virtuous who are devoted to such practices, thereby restoring moral clarity and alignment with dharma.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and conduct, Vyāsa explains to his listener(s) the category of ‘general’ prāyaścitta—remedies applicable when a text does not specify a particular penance for a given transgression.