Adhyaya 353
Adhyāya 353 — Kathā-prāmāṇya (Authority of Transmission) and the Brāhmaṇa’s Ascetic Resolve
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-oriented Instruction) — Transmission of a Pious Narrative Lineage
Bhīṣma introduces a dhārmic discourse by emphasizing its provenance. A brāhmaṇa, having formed a firm resolve, approaches the serpent-king (uragaśreṣṭha) and, seeking dīkṣā (initiation), takes refuge with Cyavana Bhārgava. Having received the requisite saṃskāra (ritual preparation/formation), he devotes himself to dharma and the same narrative is said to have been told earlier in Janaka’s residence by Cyavana to the sage Nārada. Nārada repeats it in Indra’s abode when questioned by Indra, and Indra in turn conveys it to the Vasus. Bhīṣma notes that during his own severe conflict with Rāma (Paraśurāma), the Vasus narrated this account to him; now, in response to the listener’s earnest inquiry, Bhīṣma transmits the “puṇyā, dharmyā kathā” as a ‘parama dharma’ (highest dharma) relevant to dharma-artha practice. The chapter closes by depicting the brāhmaṇa entering the forest with yama-niyama composure, living on gleaned remnants and simple fare (uñcha, śilā-āśana), underscoring ascetic discipline as the ground of ethical knowledge.
Chapter Arc: ब्रह्मा रुद्र से कहते हैं—‘पुत्र, सुनो’; और संवाद का द्वार नारायण की ऐसी महिमा पर खुलता है जिसे देख पाना देवताओं के लिए भी सहज नहीं। → ब्रह्मा नारायण के परात्पर स्वरूप को क्रमशः उघाड़ते हैं—वह सगुण भी है, निर्गुण भी; विश्व का आधार भी है और उससे परे भी। वह सब शरीरों में निवास करता है, फिर भी कर्म से लिप्त नहीं होता—यह विरोधाभास-सा लगने वाला सत्य श्रोता को गहन जिज्ञासा में डाल देता है। → नारायण का विराट-व्यापक रूप प्रतिपादित होता है—‘विश्वमूर्धा, विश्वभुज, विश्वपाद…’—और साथ ही उसकी अचिन्त्यता: उसकी गति को कोई पूर्णतः नहीं जान पाता; वह एक ही होकर असंख्य ‘क्षेत्रों’ में स्वैरचारी-सा विचरता है। → उपदेश साधना-मार्ग पर टिकता है: जो ‘भावसूक्ष्म चतुष्टय’ सहित उस निर्गुण पुरुष को जानकर अहंकार-रहित विचरता है, वह शुभ पुरुष (परम पुरुष) को प्राप्त होता है। कमल-पत्र की तरह जल में रहकर भी अलिप्त रहने का दृष्टान्त देकर कर्म-बंधन और मोक्ष-स्थिति का भेद स्पष्ट किया जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज छा अकाल एकपज्चाशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: ब्रह्मा और रुद्रके संवादमें नारायणकी महिमाका विशेषरूपसे वर्णन ब्रह्मोवाच शृणु पुत्र यथा होष पुरुष: शाश्वतोडव्ययः । अक्षयश्षाप्रमेयश्न सर्वगश्न निरुच्यते,ब्रह्माजीने कहा--बेटा! यह विराट् पुरुष जिस प्रकार सनातन, अविकारी, अविनाशी, अप्रमेय और सर्वव्यापी बताया जाता है, वह सुनो
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁੱਤਰ, ਸੁਣ; ਇਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਵ੍ਯਯ, ਅਕ੍ਸ਼ਯ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ।
Verse 2
न स शक्यस्त्वया द्रष्ट मयान्यैर्वापि सत्तम । सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानदृश्यो हासौ स्मृत:,साधुशिरोमणे! तुम, मैं अथवा दूसरे लोग भी उस सगुण-निर्गुण विश्वात्मा पुरुषको इन चर्म-चक्षुओंसे नहीं देख सकते। वे ज्ञानसे ही देखने योग्य माने गये हैं
ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਸਗੁਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ, ਮੈਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਗਿਆਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਿਗੋਚਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
अशरीर: शरीरेषु सर्वेषु निवसत्यसौ । वसन्नपि शरीरेषु न स लिप्यति कर्मभि:,वे स्थूल, सूक्ष्म और कारण तीनों शरीरोंसे रहित होकर भी सम्पूर्ण शरीरोंमें निवास करते हैं और उन शरीरोंमें रहते हुए भी कभी उनके कर्मोंसे लिप्त नहीं होते हैं
ਉਹ ਆਪ ਨਿਰਸ਼ਰੀਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਿਆਂ ਵੀ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 4
ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहिसंज्ञिता: । सर्वेषां साक्षिभूतोडसौ न ग्राह्म: केनचित् क्वचित्,वे मेरे, तुम्हारे तथा दूसरे जो देहधारी संज्ञावाले जीव हैं, उनके भी अन्तरात्मा हैं। सबके साक्षी वे पुरुषोत्तम श्रीहरि कहीं किसीके द्वारा भी पकड़में नहीं आते
ਉਹ ਮੇਰਾ, ਤੇਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੈ। ਸਭ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਵੀ, ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
Verse 5
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिक: । एकक्षरति क्षेत्रेषु स्वैरचारी यथासुखम्
ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮੱਥਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵ ਹੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਪੈਰ, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਹਨ। ਉਹ ਇਕੋ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
सम्पूर्ण विश्व ही उनका मस्तक, भुजा, पैर, नेत्र और नासिका है। वे स्वच्छन्द विचरनेवाले एकमात्र पुरुषोत्तम सम्पूर्ण क्षेत्रोंमें सुखपूर्वक विचरण करते हैं ।। क्षेत्राणि हि शरीराणि बीजं॑ चापि शुभाशुभम् । तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते,वे योगात्मा श्रीहरि क्षेत्रसंत्चक शरीरोंको और शुभाशुभ कर्मरूप उनके कारणको भी जानते हैं, इसलिये क्षेत्रज् कहलाते हैं
ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਖੇਤਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ‘ਬੀਜ’ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚੇ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਬੀਜ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
नागतिर्न गतिस्तस्य ज्ञेया भूतेषु केनचित् । सांख्येन विधिना चैव योगेन च यथाक्रमम्,समस्त प्राणियोंमेंसे कोई भी यह नहीं जान पाता कि वे किस तरह शरीरोंमें आते और जाते हैं? मैं क्रमश: सांख्य और योगकी विधिसे उनकी गतिका चिन्तन करता हूँ; परंतु उस उत्कृष्ट गतिको समझ नहीं पाता। तथापि मुझे जैसा अनुभव है, उसके अनुसार उस सनातन पुरुषका वर्णन करता हूँ
ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਸ ਪਰਮ ਦੀ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਉਸ ਉੱਤਮ ਗਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ।
Verse 8
चिन्तयामि गति चास्य न गतिं वेझि चोत्तराम् । यथाज्ञानं तु वक्ष्यामि पुरुषं तु सनातनम्,समस्त प्राणियोंमेंसे कोई भी यह नहीं जान पाता कि वे किस तरह शरीरोंमें आते और जाते हैं? मैं क्रमश: सांख्य और योगकी विधिसे उनकी गतिका चिन्तन करता हूँ; परंतु उस उत्कृष्ट गतिको समझ नहीं पाता। तथापि मुझे जैसा अनुभव है, उसके अनुसार उस सनातन पुरुषका वर्णन करता हूँ
ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੰਨੀ ਸਮਝ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 9
तस्यैकत्वं महत्त्वं च स चैक: पुरुष: स्मृतः । महापुरुषशब्दं स बिभत्येंक: सनातन:,उनमें एकत्व भी है और महत्त्व भी; अतः एकमात्र वे ही पुरुष माने गये हैं। एक सनातन श्रीहरि ही महापुरुष नाम धारण करते हैं
ਉਸ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਇਕੋ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਸਨਾਤਨ ਹੀ ‘ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼’ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
एको हुताशो बहुधा समिध्यते एक: सूर्यस्तपसो योनिरेका । एको वायुर्बहुधा वाति लोके महोदधिश्चाम्भसां योनिरेक: । पुरुषश्वैको निर्गुणो विश्वरूप- स््तं निर्गुणं पुरुषं चाविशन्ति,अग्नि एक ही है; परंतु वह अनेक रूपोंमें प्रजजलित एवं प्रकाशित होती है। एक ही सूर्य सारे जगत्को ताप एवं प्रकाश देते हैं। तप अनेक प्रकारका है; परंतु उसका मूल एक ही है। एक ही वायु इस जगतमें विविध रूपसे प्रवाहित होती है तथा समस्त जलोंकी उत्पत्ति और लयका स्थान समुद्र भी एक ही है। उसी प्रकार वह निर्गुण विश्वरूप पुरुष भी एक ही है। उसी निर्गुण पुरुषमें सबका लय होता है
ਅੱਗ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਭੜਕ ਕੇ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦਹਕਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਾਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਇੱਕ ਹੈ। ਹਵਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵੀ ਇੱਕ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਜਲਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਗਰਭ ਅਤੇ ਆਸਰਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਗੁਣ ਪੁਰਖ ਇੱਕ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵ ਉਸੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
हित्वा गुणमयं सर्व कर्म हित्वा शुभाशुभम् । उभे सत्यानृते त्यक्त्वा एवं भवति निर्गुण:,देह, इन्द्रिय आदि समस्त गुणमय पदार्थोकी ममता छोड़कर शुभाशुभ कर्मको त्यागकर तथा सत्य और मिथ्या दोनोंका परित्याग करके ही कोई साधक निर्मुण हो सकता है
ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਭ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ—ਦੋਵੇਂ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਤੇ ‘ਸੱਚ’ ਤੇ ‘ਝੂਠ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਧਕ ਨਿਰਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अचिन्त्यं चापि त॑ ज्ञात्वा भावसूक्ष्मं चतुष्टयम् । विचरेद् यो5समुन्नद्ध: स गच्छेत् पुरुषं शुभम्,जो चारों सूक्ष्म भावोंसे युक्त उस निर्गुण पुरुषको अचिन्त्य जानकर अहंकारशून्य होकर विचरण करता है, वही कल्याणमय परम पुरुषको प्राप्त होता है
ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਚੌਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
एवं हि परमात्मानं केचिदिच्छन्ति पण्डिता: । एकात्मानं तथा55त्मानमपरे ज्ञानचिन्तका:,इस प्रकार कुछ विद्वान् (अपनेसे भिन्न) परमात्माको पाना चाहते हैं। कुछ अपनेसे अभिन्न परमात्मा-एकात्माको पानेकी इच्छा रखते हैं तथा दूसरे विचारक केवल आत्माको ही जानना या पाना चाहते हैं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਪੰਡਿਤ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ—ਇਕਾਤਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਗਿਆਨ-ਚਿੰਤਕ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਨਾ ਅਤੇ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
तत्र यः परमात्मा हि स नित्यं निर्गुण: स्मृतः । स हि नारायणो ज्ञेय: सर्वात्मा पुरुषो हि सः,इनमें जो परमात्मा है, वह नित्य निर्गुण माना गया है। उसीको नारायण नामसे जानना चाहिये। वही सर्वात्मा पुरुष है
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੱਤ ਨਿਰਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਰਵਾਤਮਾ ਪੁਰਖ ਹੈ।
Verse 15
न लिप्यते फलैक्षापि पद्मपत्रमिवाम्भसा | कर्मात्मा त्वपरो यो$सौ मोक्षबन्धै: स युज्यते,जैसे कमलका पत्ता पानीमें रहकर भी उससे लिप्त नहीं होता, उसी प्रकार परमात्मा कर्मफलोंसे निर्लिप्त रहता है। परंतु जो कर्मोका कर्ता है एवं बन्धन और मोक्षसे सम्बन्ध जोड़ता है, वह जीवात्मा उससे भिन्न है
ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਰਮ-ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਅਸਪਰਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
Verse 16
स सप्तदशकेनापि राशिना युज्यते च सः । एवं बहुविध: प्रोक्त: पुरुषस्ते यथाक्रमम्,उसीका पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मन्द्रिय, पाँच भूत, मन और बुद्धि--इन सत्रह तत्त्वोंके राशिभूत सूक्ष्म शरीरसे संयोग होता है। वही कर्मभेदसे देव-तिर्यक् आदि भावोंको प्राप्त होनेके कारण बहुविध बताया गया है। इस प्रकार तुम्हें क्रमशः पुरुषकी एकता और अनेकताकी बात बतायी गयी
ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਤਾਰਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਦੇਵ, ਤਿਰਯਕ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਹੁ-ਵਿਧ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
यत् तत्कृत्स्नं लोकतन्त्रस्य धाम वेद्यं परं बोधनीयं स बोद्धा । मन्ता मन्तव्यं प्राशिता प्राशनीयं घ्राता प्रेयं स्पर्शिता स्पर्शनीयम्,जो लोकततन्त्रका सम्पूर्ण धाम या प्रकाशक है, वह परम पुरुष ही वेदनीय (जाननेयोग्य) परम तत्त्व है। वही ज्ञाता और वही ज्ञातव्य है। वही मनन करनेवाला और वही मननीय वस्तु है। वही भोक्ता और वही भोज्य पदार्थ है। वही सूँघनेवाला और वही सूँघनेयोग्य वस्तु है। वही स्पर्श करनेवाला तथा वही स्पर्शके योग्य वस्तु है
ਜੋ ਸਮੂਹ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਧਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਜਾਣਨਯੋਗ, ਪਰਮ ਅਤੇ ਬੋਧਨਯੋਗ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਜਾਣਨਯੋਗ। ਉਹੀ ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਮਨਨਯੋਗ; ਉਹੀ ਭੋਗਤਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਭੋਗਯ; ਉਹੀ ਸੁੰਘਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸੁੰਘਣਯੋਗ; ਉਹੀ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਹੀ ਛੂਹਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 18
द्रष्टा द्रष्टव्यं श्राविता श्रवणीयं ज्ञाताज्ञेयं सगुणं निर्गुणं च यद् वै प्रोक्ते तात सम्यक् प्रधान नित्यं चैतच्छाश्वूतं चाव्ययं च,वही द्रष्टा और द्रष्टव्य है। वही सुनानेवाला और सुनानेयोग्य वस्तु है। वही ज्ञाता और ज्ञेय है तथा वही सगुण और निर्गुण है। तात! जिसे सम्यक् प्रधान तत्त्व कहा गया है, वह भी यह पुरुष ही है। यह नित्य सनातन और अविनाशी तत्त्व है
ਉਹੀ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਸ਼ਟਵ੍ਯ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ; ਉਹੀ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਗੁਣ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ! ਜਿਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤੌਰ ‘ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਨਿੱਤ, ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।
Verse 19
यद् वै सूते धातुराद्य॑ विधान तद् वै विप्रा: प्रवदन्ते5निरुद्धम् । यद् वै लोके वैदिकं कर्म साधु आशीरयुक्त तद्धि तस्यैव भाव्यम्,वही मुझ विधाताके आदि विधानको उत्पन्न करता है। विद्वान ब्राह्मण उसीको अनिरुद्ध कहते हैं। लोकमें सकाम भावसे जो वैदिक सत्कर्म किये जाते हैं, वे उस अनिरुद्धात्मा पुरुषकी प्रसन्नताके लिये ही होते हैं--ऐसा चिन्तन करना चाहिये
ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਅਨਿਰੁੱਧ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਸਮੇਤ ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਸਤਕਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਅਨਿਰੁੱਧ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਹੀ ਹਨ, ਐਸਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
देवा: सर्वे मुनयः साधु शान्ता- स्त॑ प्राग्वंशे यज्ञभागैर्यजन्ते । अहं ब्रह्मा आद्य ईशः प्रजानां तस्माज्जातस्त्वं च मत्त: प्रसूत:,सम्पूर्ण देवता और शान्त स्वभाववाले मुनि यज्ञशालामें यज्ञभागोंद्वारा उसीका यजन करते हैं। मैं प्रजाओंका आदि ईश्वर ब्रह्मा उसी परम पुरुषसे उत्पन्न हुआ हूँ और मुझसे तुम्हारी उत्पत्ति हुई है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਦੇ ਨਿਯਤ ਭਾਗ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਈਸ਼ਵਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਵੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 21
मत्तो जगज्जड़मं स्थावरं च सर्वे वेदा: सरहस्या हि पुत्र,पुत्र! मुझसे यह चराचर जगत् तथा रहस्यसहित सम्पूर्ण वेद प्रकट हुए हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ—ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ, ਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤਰਲੇ ਭੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਪੌਤਰ।
Verse 22
चतुर्विभक्त: पुरुष: स क्रीडति यथेच्छति । एवं स भगवान् स्वेन ज्ञानेन प्रतिबोधित:,वासुदेव आदि चार व्यूहोंमें विभक्त हुए वे परम पुरुष ही जैसी इच्छा होती है, वैसी क्रीड़ा करते हैं। इसी तरह वे भगवान् अपने ही ज्ञानसे जाननेमें आते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਚਾਰ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੀਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸਵੈ-ਸਿੱਧ।
Verse 23
एतत् ते कथितं पुत्र यथावदनुपृच्छत: । सांख्यज्ञाने तथा योगे यथावदनुवर्णितम्,पुत्र! तुम्हारे प्रश्नके अनुसार मैंने यथावत््रूपसे ये सब बातें बतायी हैं। सांख्य और योगमें इस विषयका यथार्थरूपसे वर्णन किया गया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Verse 350
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें नायायणकी महिमाके प्रसंगमें ब्रह्मा तथा रुद्रका संवादविषयक तीन सौ पचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 351
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीयसमाप्तौ एकपज्चाशदधिकत्रिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें नारायणकी मह्दिमाका उपसंहारविषयक तीन सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣੀਯ (ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ-ਵਾਰਤਾ) ਦਾ ਉਪਸੰਹਾਰ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਪ੍ਰਦ ਤਾਤਪਰਯ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਤਿੰਨ ਸੌ ਇਕਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames how a ruler or seeker should trust and receive dharmic instruction: by attending to the discipline of the aspirant and the validated lineage of transmission that establishes the teaching’s authority.
It models that ethical knowledge is stabilized by conduct: initiation/formation (dīkṣā, saṃskāra), restraint (yama-niyama), and a simplified life oriented toward dharma rather than acquisition or display.
Yes: the narrated chain (Cyavana → Nārada → Indra → Vasus → Bhīṣma) functions as internal validation, signaling that the discourse is ‘puṇya’ and ‘dharmya’ and therefore suitable as guidance within a mokṣa- and governance-oriented framework.