Shloka 766
Atithi-prāpti and the Brāhmaṇa’s Deliberation on Triadic Dharma (अतिथिप्राप्तिः धर्मत्रयविचारश्च)
प्रवृत्ती वा निवृत्ती वा तत्फलं सो<श्चुते महत् । “वह क्षेत्रज्ञ मैं हूँ। जो कर्मपरायण मनुष्य हैं
pravṛttī vā nivṛttī vā tatphalaṃ so 'śnute mahat |
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੋਈ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਨ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਉਹ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਮੈਂ ਹਾਂ। ਜੋ ਕਰਮ-ਆਸਕਤ ਅਤੇ ਕਰਮਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਨਰਾਵਰਤੀਸ਼ੀਲ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਜਿਸ ਜੀਵ ਦੀ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਹੜੀ-ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਜਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਰੂਪ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰੀ ਫਲ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
That both engagement in action (pravṛtti) and renunciation (nivṛtti) yield powerful results, and a person inherits the fruit aligned with their nature and chosen mode of conduct; hence nivṛtti is difficult for those strongly action-oriented.
Vaiśampāyana continues a didactic exposition in Śānti Parva, summarizing how different life-orientations—worldly action versus withdrawal—lead to corresponding outcomes, framing an ethical psychology of disposition and consequence.