Shloka 94
देवतापितृप्रश्नः — Nārada at Badarīāśrama: the ultimate referent of daiva and pitṛ worship
उस धनसे क्या लाभ, जिसे मनुष्य न तो किसीको दे सकता और न अपने उपभोगमें ही ला सकता है? उस बलसे क्या लाभ, जिससे शत्रुओंको बाधित न किया जा सके? उस शास्त्रज्ञानसे क्या लाभ, जिसके द्वारा मनुष्य धर्माचरण न कर सके? और उस जीवात्मासे क्या लाभ, जो न तो जितेन्द्रिय है और न मनको ही वशमें रख सकता है? ।।
bhīṣma uvāca | idaṃ dvaipāyanavaco hitam uktaṃ niśamya tu | śuko gataḥ parityajya pitaraṃ mokṣa-daiśikam |
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਦੇ ਕਹੇ ਇਹ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ, ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮੋਖ਼ਸ਼-ਮਾਰਗ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਧਨ ਉਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹੈ ਜੋ ਦਾਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ; ਬਲ ਉਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕੇ; ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਉਹੀ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮਾਚਰਨ ਕਰਾਵੇ; ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵੀ ਤਦ ਹੀ ਅਰਥਵਾਨ ਹੈ ਜਦ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ ਤੇ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Value is measured by ethical efficacy: wealth matters when it can be given or rightly enjoyed; strength matters when it can restrain enemies/harms; learning matters when it enables dharma; and life/spirit matters when it is governed by self-control (jita-indriya, mastery of mind).
Bhishma reports that after hearing Vyāsa’s beneficial instruction, Śuka departs—leaving his father, renowned as a teacher of liberation—to continue his pursuit of mokṣa under further guidance, highlighting the primacy of liberation-oriented discipline.