Shloka 163
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
यहाँ राजा और राज्यके लिये जो परम धर्म और परम पवित्र वस्तु है, उसे सुनिये। जिसकी पृथ्वी दक्षिणा-रूपमें दे दी जाती है अर्थात् जो अपनी राज्यभूमिका दान कर देता है, वह अश्वमेध यज्ञके पुण्यफलका भागी होता है ।।
bhīṣma uvāca | iha rājā ca rājyārthe yaḥ paramo dharmaḥ paramā ca pavitrā vastur asti, tāṃ śṛṇu | yasya pṛthivī dakṣiṇā-rūpeṇa dattā bhavati, arthāt yaḥ svāṃ rājyabhūmiṃ dadāti, sa aśvamedha-yajñasya puṇya-phalasya bhāgī bhavati || saham etāni karmāṇi rāja-duḥkhāni maithila | samarthā śataśo vaktum athavāpi sahasraśaḥ | mithilā-nareśa! ye rājānaṃ duḥkhaṃ dadati, tādṛśāni karmāṇi aham iha vaktuṃ śaknomi ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਲਈ ਜੋ ਪਰਮ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਖਿਣਾ ਵਜੋਂ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਆਪਣੀ ਰਾਜ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੈਥਿਲ! ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਜੇਹੇ ਸੈਂਕੜੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰਮ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ; ਹੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਨਰੇਸ਼! ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਮੈਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhishma elevates land-gift (donating one’s own royal territory as dakshina) as an exceptionally purifying royal act, equating its merit with participation in the fruit of the Ashvamedha; he also signals that many specific administrative or moral missteps can cause a king great suffering, preparing the listener for a broader discourse on raja-dharma.
In Shanti Parva’s instruction on governance, Bhishma addresses a Maithila ruler (king of Mithila) and begins outlining supreme royal duties: first praising the extraordinary merit of donating land, then stating his capacity to enumerate numerous deeds that bring hardship to kings, introducing a detailed advisory section on the burdens and pitfalls of rulership.