Shloka 104
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
जैसे प्रत्यक्ष दर्शनमें ये तीन हेतु हैं, उसी प्रकार अन्यान्य ज्ञान और ज्ञेयमें भी तीन-तीन हेतु जानने चाहिये। ज्ञान और ज्ञातव्य विषयोंके बीचमें किसी ज्ञानेन्द्रियके अतिरिक्त मन नामक एक दूसरा गुण भी रहता है, जिससे यह जीवात्मा किसी विषयमें भले-बुरेका निश्चय करनेके लिये विचार करता है ।।
yathā pratyakṣa-darśane ime trayo hetavaḥ, tathā anyeṣv api jñāna-jñeyayoḥ trīn trīn hetūn vijānīyāt. jñāna-jñātavya-viṣayayoḥ madhye indriyebhyaḥ pṛthag manaḥ nāma dvitīyo guṇaḥ api tiṣṭhati, yena ayam jīvātmā viṣayeṣu śubha-aśubha-viniścayārthaṃ vicārayati. dvādaśas tv aparaḥ tatra buddhiḥ nāma guṇaḥ smṛtaḥ, yena saṃśaya-pūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati.
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਤਿੰਨ ਕਾਰਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣੇ-ਯੋਗ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਕਾਰਣ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ‘ਮਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ—ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ—ਤੱਤ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਾਣੇ-ਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠੇ ਤਾਂ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਠੋਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।”
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Cognition is explained through distinct inner faculties: the mind (manas) deliberates about an object—especially regarding good and bad—while the intellect (buddhi) resolves doubt and reaches a firm determination. This analysis extends the idea that knowledge depends on multiple causal factors, not merely the senses.
In Shanti Parva’s instructional discourse, Bhishma continues a philosophical explanation to Yudhishthira, classifying the components involved in knowing. He distinguishes the roles of the senses, mind, and intellect as part of a broader enumeration of factors (guṇas/tattvas) used to understand ethical judgment and certainty.