Adhyaya 315
ब्रह्मघोष-प्रवर्तनम्, अनध्याय-नियमः, वायु-मार्ग-वर्णनम् (Restoring Vedic Recitation, the Anadhyaya Rule, and the Taxonomy of Winds)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Instruction on Liberation) — Vyāsa–Nārada–Śuka Dialogue Context
Bhīṣma recounts how Vyāsa’s disciples, pleased with their teacher’s instruction, request permission to descend from the mountain to the human realm and to arrange the Vedas in multiple streams of practice. Vyāsa consents, warning them to remain vigilant because sacred knowledge can be misapplied through error or deceit. After the disciples depart and establish ritual and teaching activity, Vyāsa sits in solitary contemplation. Nārada arrives and remarks that the hermitage lacks brahmaghoṣa (the resonant sound of Vedic recitation), urging Vyāsa to resume study. Nārada delivers a compact aphoristic critique of ‘impurities’ (malas), then instructs Vyāsa to study the Vedas with his son Śuka to dispel darkness attributed to disruptive forces. Vyāsa agrees; he and Śuka begin recitation with correct phonetics. A powerful wind arises; Vyāsa declares an anadhyāya (suspension of study). Śuka, curious, asks about the wind’s origin and operations. Vyāsa responds with a doctrinal exposition: Śuka’s inner clarity, the two post-mortem paths (devayāna and pitṛyāna), seven vāyu-mārgas, and named winds (e.g., pravaha, āvaha, udvaha, saṃvaha, vivaha, parivaha, parāvaha) with their distinct cosmic functions. The chapter concludes by linking severe wind to Viṣṇu’s breath and reaffirming the rule that Vedic recitation is not undertaken amid excessive wind, after which Vyāsa resumes the larger trajectory of instruction.
Chapter Arc: जनक पूछते हैं—जिस जगत में गुणों का जाल सर्वत्र फैला है, वहाँ ‘निर्गुण’ पुरुष को कैसे पहचाना जाए, और प्रकृति-पुरुष का भेद किस दृष्टि से स्पष्ट होता है? → याज्ञवल्क्य गुणों की परिभाषा और उनके संयोगों (द्वन्द्व, संनिपात) से आरम्भ कर बताते हैं कि अव्यक्त प्रकृति स्वभावतः गुणमयी है और गुणों का उल्लंघन नहीं करती; अज्ञानी जीव उन्हीं गुणों का उपभोग करता हुआ उनसे बँधता है। फिर प्रश्न तीखा होता है—यदि गुण सर्वत्र हैं, तो ‘गुणवान’ और ‘निर्गुण’ का भेद किस आधार पर? → निर्णायक विवेक-क्षण में ऋषि कहते हैं—गुणों के संसर्ग से ‘गुणवान’ कहा जाता है, पर तत्त्वदर्शी की दृष्टि में पुरुष नानात्व (बहुत-से) होते हुए भी प्रकृति से असंग है; जो सहवास और निवास को यथातथ्य (जैसा है वैसा) देख लेते हैं, वे लिप्त नहीं होते—जैसे जल में रहते हुए भी मत्स्य जल-स्पर्श से सर्वथा लिप्त नहीं होता। → यथार्थ-दर्शन का फल बताया जाता है: प्रकृति-पुरुष के सहवास को ‘संग’ मानकर जो अन्यथा देखते हैं, उनका दर्शन असम्यक् है और वे बार-बार घोर निरय में गिरते हैं; पर जो केवल ज्ञान का आश्रय लेकर करुणा-युक्त होकर तत्त्व को देखते हैं, वे बन्धन से छूटने की दिशा में स्थिर होते हैं। → याज्ञवल्क्य संकेत करते हैं कि आगे ‘योगों का अनुदर्शन’ (योग-मार्गों का क्रमबद्ध निरूपण) कहा जाएगा—ज्ञान से योग की ओर अगला चरण।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल बछ। अकाल ३१-२-दो गुणोंके मेलको द्वद्ध और तीन गुणोंके मेलको संनिपात कहते हैं। पज्चदर्शाधिकत्रिशततमोध्याय: प्रकृति-पुरुषका विवेक और उसका फल याज़्वल्क्य उवाच न शक््यो निर्गुणस्तात गुणीकर्तु विशाम्पते । गुणवांश्षाप्पगुणवान् यथातत्त्वं निबोध मे
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਤਾਤ! ਪ੍ਰਜਾ-ਪਾਲਕ ਰਾਜਨ! ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਸਗੁਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਸਗੁਣ ਨੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 2
गुणैहिं गुणवानेव निर्गुणश्वागुणस्तथा । प्राहुरेवं महात्मानो मुनयस्तत्त्वदर्शिन:
ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਦਾ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਰਗ ਹੈ ਉਹ ‘ਗੁਣਵਾਨ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਗੁਣ-ਸੰਸਰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ ਉਹ ‘ਨਿਰਗੁਣ’ ਅਰਥਾਤ ਨਿਰੁਪਾਧਿ ਕਹਲਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
गुणस्वभावस्त्वव्यक्तो गुणान् नैवातिवर्तते । उपयुंक्ते च तानेव स चैवाज्ञ: स्वभावत:
ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਣਮਈ ਹੈ; ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਕਰਤੱਬ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਹੀ ਗੁਣ ਵਰਤਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਤಃ ਅਜਾਣ ਹੈ।
Verse 4
अव्यक्तस्तु न जानीते पुरुषो ज्ञ: स्वभावत: । न मत्त: परमो<स्तीति नित्यमेवाभिमन्यते
ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ; ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਸੁਭਾਵਤಃ ਹੀ ਜ੍ਞਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—“ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।”
Verse 5
अनेन कारणेनैतदव्यक्तं स्यादचेतनम् | नित्यत्वाच्चाक्षरत्वाच्च क्षरत्वान्न तवनन््यथा
ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਨੂੰ ਅਚੇਤਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਕ੍ਸ਼ਰ—ਅਰਥਾਤ ਨਾਸਵੰਤ—ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਰ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚੇਤਨ ਹੈ।
Verse 6
यदाज्ञानेन कुर्वीत गुणसर्ग पुन: पुन: । यदा55त्मानं न जानीते तदा5$5त्मापि न मुच्यते,परंतु वह जबतक अज्ञानवश बारंबार गुणोंका संसर्ग करता और अपने असंगस्वरूपको नहीं जानता है, तबतक उसकी मुक्ति नहीं होती है
ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸੰਗ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 7
कर्तृत्वाच्चापि सर्गाणां सर्गधर्मा तथोच्यते । कर्तृत्वाच्चापि योगानां योगधर्मा तथोच्यते,वह अपनेको सृष्टिका कर्ता माननेके कारण सर्गधर्मा कहलाता है और योगका कर्ता माननेसे योगधर्मा कहा जाता है
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਰਗ-ਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਯੋਗ-ਧਰਮ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
कर्तृत्वात् प्रकृतीनां च तथा प्रकृतिधर्मिता,नाना प्रकृतियोंको अपनेमें स्वीकार कर लेनेसे वह प्रकृति-धर्मवाला हो जाता है
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸੁਭਾਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਧਰਮ ਵਾਲਾ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
कर्तृत्वाच्चापि बीजानां बीजधर्मा तथोच्यते । गुणानां प्रसवत्वाच्च प्रलयत्वात् तथैव च
ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਬੀਜ-ਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਗੁਣ-ਧਰਮ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
उपेक्षत्वादनन्यत्वादभिमानाच्च केवलम् | मन्यन्ते यतय: सिद्धा अध्यात्मज्ञा गतज्वरा: । अनित्यं नित्यमव्यक्तं व्यक्तमेतद्धि शुश्रुम
ਸਾਕਸ਼ੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਪੇਖਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਅਦੁਤੀ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਅਹੰਕਾਰ-ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਤਮ-ਜਾਣੂ, ਜ਼ਵਰ-ਰਹਿਤ ਸਿੱਧ ਯਤੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ‘ਕੇਵਲ’ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਸੰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ; ਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਉਹ ਅਨਿੱਤ ਅਤੇ ਵ੍ਯਕਤ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अव्यक्तेकत्वमित्याहुननात्वं पुरुषे तथा । सर्वभूतदयावन्त: केवलं ज्ञानमास्थिता
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਾਂਖ੍ਯ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਨੇਕ ਹਨ।
Verse 12
अन्य: स पुरुषो व्यक्त स्त्वध्रुवो ध्रुवसंज्ञक: । यथा मुज्ज इषीकाणां तथैवैतद्धि जायते
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਹੋਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਪੁਰੁਸ਼ (ਜੀਵਾਤਮਾ) ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਨਿੱਤ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਨਿੱਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੁੰਜਾ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚੋਂ ਅੰਦਰਲੀ ਇਸ਼ੀਕਾ ਰੇਸ਼ੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ (ਆਤਮਾ ਦਾ ਭੇਦ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
पुरुष प्रकृतिसे भिन्न और नित्य है तथा अव्यक्त (प्रकृति) पुरुषसे भिन्न एवं अनित्य है। जैसे सींकसे मूँज अलग होती है, उसी प्रकार प्रकृति भी पुरुषसे पृथक् है ।।
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰੁਸ਼ (ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ) ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਤੇ ਅਨਿੱਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੁੰਜਾ ਤੋਂ ਇਸ਼ੀਕਾ ਵੱਖ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ। ਹੋਰ ਜਾਣੋ—ਮਸ਼ਕ (ਕੀਟ) ਇਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦੁੰਬਰ (ਗੂਲਰ/ਅੱਤੀ) ਦੂਜੀ; ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਦੁੰਬਰ ਦੇ ਸੰਯੋਗ-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਸ਼ਕ ਉਸ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਛੀ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਦੂਜਾ; ਜਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੱਛੀ ਕਦੇ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 14
अन्य एव तथा मत्स्यस्तदन्यदुदक॑ स्मृतम् । न चोदकस्य स्पर्शेन मत्स्यो लिप्यति सर्वश:
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੱਛੀ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਦੂਜੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੱਛੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 15
अन्यो हाग्निरुखाप्यन्या नित्यमेवमवेहि भो: । न चोपलिप्यते सो5ग्निरुखासंस्पर्शनेन वै
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਗ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਦੂਜਾ; ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਜਾਣੋ। ਘੜੇ ਦੇ ਸਪਰਸ਼-ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 16
पुष्करं त्वन्यदेवात्र तथान्यदुदकं स्मृतम् । न चोदकस्य स्पर्शेन लिप्यते तत्र पुष्करम्
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਕਮਲ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲ ਦੂਜੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਕਮਲ ਉੱਥੇ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਅਸੰਗ ਹੈ।
Verse 17
एतेषां सहवासं च निवासं चैव नित्यश: । याथातथ्येन पश्यन्ति न नित्यं प्राकृता जना:
ਸਧਾਰਣ ਲੋਕ ਨਿੱਤ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।
Verse 18
ये त्वन्यथैव पश्यन्ति न सम्यक् तेषु दर्शनम् ते व्यक्त निरयं घोरं प्रविशन्ति पुन: पुन:
ਪਰ ਜੋ ਹਠ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮ੍ਯਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
साधारण मनुष्य इनके सहवास और निवासको कभी ठीक-ठीक समझ नहीं पाते। जो इन दोनोंके स्वरूपको अन्यथा जानते हैं अर्थात् प्रकृति और पुरुषको एक दूसरेसे भिन्न नहीं जानते हैं उनकी दृष्टि ठीक नहीं है। वे अवश्य ही बार-बार घोर नरकमें पड़ते हैं ।।
ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸਹਵਾਸ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਜੋ ਇਸ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਪਰਸਪਰ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮ੍ਯਕ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੋਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਚਾਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਉੱਤਮ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਦਰਸ਼ਨ—ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਿਸੰਖ੍ਯਾਨ—ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵੇਕ ਕਰਕੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਕੈਵਲ੍ਯ, ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 20
ये त्वन्ये तत्त्वकुशलास्तेषामेतन्निदर्शनम् । अतः पर प्रवक्ष्यामि योगानामनुदर्शनम्,दूसरे भी जो तत्त्वविचारकुशल दिद्वान् हैं, उनका भी ऐसा ही मत है। इसके बाद मैं योगियोंके शास्त्रका वर्णन करूँगा
ਹੋਰ ਜੋ ਤੱਤ੍ਵ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਹੀ ਮਤ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਨਿਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਯਥਾਨੁਦਰਸ਼ਨ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 314
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें याज़वल्क्य और जनकका संवादविषयक तीन सौ चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਜ्ञਵਲ੍ਕ੍ਯ ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 315
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादे पञ्चदशाधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ (ਪੰਦਰ੍ਹਾ ਅਧਿਕ) ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Whether to continue Vedic recitation when extreme wind arises; Vyāsa applies the anadhyāya rule, prioritizing ritual correctness and safety over uninterrupted performance.
Cosmic order and inner discipline are interlinked: brahmaghoṣa sustains clarity, while vāyu/prāṇa operates in differentiated modes that structure both natural phenomena and embodied life.
No formal phalaśruti is stated; the implied benefit is preservation of dharma through correct svādhyāya and the cultivation of discriminative understanding (buddhi) regarding prāṇa, restraint, and conditions for practice.