Shloka 8
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
जिह्दामध्यात्ममित्याहुर्यथा श्रुतिनिदर्शिन: । रस एवाधिभूतं तु आपस्तत्राधिदेवतम्,वेदके अनुसार दृष्टि रखनेवाले विद्वानोंका कथन है कि जिह्ठा अध्यात्म है, रस अधिभूत है और जल अधिदैवत है
jihvām adhyātmam ity āhur yathā śruti-nidarśinaḥ | rasa evādhibhūtaṃ tu āpas tatrādhidaivatam ||
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹਵਾ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ; ਰਸ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਪਃ (ਜਲ) ਅਧਿਦੈਵਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਮ ਇੰਦ੍ਰੀਅਨੁਭਵ ਵੀ ਆਤਮਾ, ਜਗਤ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ—ਇਸ ਵੈਦਿਕ ਤ੍ਰਿਯ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Sense-experience should be understood through a threefold Vedic framework: the inner faculty (adhyātma: tongue), the external object (adhibhūta: taste), and the presiding divine principle (adhidaivata: water). This integrates psychology, cosmology, and theology into disciplined knowledge.
In Śānti Parva’s instruction on higher knowledge, Yājñavalkya is explaining correspondences used by śruti-based teachers, mapping a sense-organ and its object to an elemental/deity principle to guide contemplation and right understanding.