Shloka 21
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
रजोगुणानां संघातो रूपमैश्चर्यविग्रहौ । अत्यागित्वमकारुण्यं सुखदुःखोपसेवनम्
yājñavalkya uvāca | rajoguṇānāṁ saṅghāto rūpam aiśvaryavigrahau | atyāgitvam akāruṇyaṁ sukhaduḥkhopasevanam | paranindāyāṁ prītiḥ vāda-vivādaḥ ahaṅkāraḥ mānīya-puruṣa-satkāra-abhāvaḥ cintā vairabhāvaḥ santāpaḥ paradhana-haraṇam nirlajjatā kuṭilatā bhedabuddhiḥ kaṭhoratā kāmaḥ krodhaḥ madaḥ darpaḥ dveṣaḥ bahu-bhāṣitvaṁ ca—eṣa rajoguṇa-saṅghātaḥ | ete sarve bhāvā rajoguṇasya kāryāṇi proktāni | adhunāhaṁ tāmasānāṁ bhāvānāṁ saṅghātaṁ paricakṣye; dhyānena śṛṇu |
ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਜੋਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਇਹ ਹੈ: ਰੂਪ-ਸਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲਗਨ, ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਅਤੇ ਦੰਭੀ ਸਵ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ; ਤਿਆਗ ਦੀ ਅਸਮਰਥਤਾ, ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ; ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਆਦਤ; ਅਹੰਕਾਰ, ਯੋਗ੍ਯ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨਾ; ਚਿੰਤਾ, ਵੈਰਭਾਵ ਪਾਲਣਾ; ਅੰਦਰਲੀ ਤਪਸ਼, ਦੂਜੇ ਦਾ ਧਨ ਹੜਪਣਾ; ਨਿਰਲੱਜਤਾ, ਕਪਟਤਾ, ਭੇਦਬੁੱਧੀ, ਕਠੋਰਤਾ; ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮਦ, ਦਰਪ, ਦ੍ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਬੋਲਣ ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਤੀ। ਇਹ ਰਜੋਗੁਣ ਦਾ ਸੰਘਾਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਾਮਸਿਕ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Rajas is identified through a recognizable bundle of behaviors—ego-driven striving, harshness, conflict, envy, anxiety, and indulgence—so that one can diagnose the rājasic mind and restrain it, preparing for a clearer (more sattvic) ethical life and for understanding the tamasic traits that follow.
In the Śānti Parva’s didactic setting, the sage Yājñavalkya is instructing about the guṇas. Here he completes a catalog of rājasic dispositions and then transitions to the next topic: the description of tamasic dispositions, urging the listener to pay close attention.