Shloka 23
अव्यक्त–पुरुष–विवेकः (Discrimination of Avyakta/Prakṛti and Puruṣa) — Yājñavalkya’s Anvīkṣikī to Viśvāvasu
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामस:
buddhi-dravyeṇa dṛśyeta mano-dīpena loka-kṛt | mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhann atāmasaḥ ||
ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਸੁਖਮ ਬੁੱਧੀ-ਤੱਤ ਨਾਲ—ਮਨ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਬਣਾ ਕੇ—ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਤਸ! ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਨ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਖੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵੇਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਏ ਸਰਵਜ੍ਞ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤਮੋਨੁਦ’—ਅਗਿਆਨ-ਨਾਸ਼ਕ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ੁੱਧ, ਅਗਿਆਨ-ਰਹਿਤ, ਕਿਸੇ ਲਿੰਗ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ—‘ਅਲਿੰਗ’। ਇਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯੋਗ ਦਾ ਹੋਰ ਕੀ ਲੱਛਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਸਭ ਦਾ ਦ੍ਰਸ਼ਟਾ, ਅਜਨਮਾ, ਅਜਰ-ਅਮਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Realization of the Supreme is possible when the intellect becomes subtle and discriminative, and the mind is made a steady ‘lamp’ for contemplation. The Supreme is beyond ignorance (tamas) and without limiting attributes (aliṅga); yoga is defined here as this direct inner realization of the unborn, deathless Seer.
In the Mokṣa-oriented discourse of Śānti Parva, Vasiṣṭha instructs his listener on contemplative knowledge: how the purified mind and refined intellect enable direct perception of the world-creator, described as beyond darkness and attribute-less, which yogins realize through disciplined practice.