Shloka 2
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
ऋते तु पुरुष नेह स्त्री गर्भ धारयत्युत । ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूप॑ निर्वर्त येत् तथा
ṛte tu puruṣa neha strī garbhaṃ dhārayaty uta | ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartayeta tathā ||
ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇਸਤਰੀ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ; ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੁਰਖ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੇਹ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਨ ਪਰਸਪਰ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਲੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਅਲੱਗ ਕਰਤੂਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
जनक उवाच
Educational Q&A
That embodied existence and lineage arise through reciprocal dependence of man and woman; neither can claim complete, solitary agency in producing embodied life.
King Janaka is speaking in a didactic context in the Śānti Parva, using the example of conception and bodily formation to illustrate interdependence and the conditions required for worldly manifestation.