Shloka 7
Yājñavalkya on the Unity of Sāṃkhya and Yoga and the Marks of Meditative Composure
एतामक्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम । सा हास्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते
etām akṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama | sā hāsya prakṛtir dṛṣṭā tatkṣayān mokṣa ucyate ||
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੀਵ ਇਸ (ਬੰਧਨਕਾਰੀ) ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਕਲਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ—ਦਿੱਖਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Rebirth continues as long as the binding causal principle—described as a ‘portion/kalā’ functioning as one’s prakṛti—remains unexhausted; liberation is taught to arise when that conjunction is fully worn away.
Vasiṣṭha is instructing a king in a philosophical discourse on the cause of repeated birth and the condition for mokṣa, identifying prakṛti-like causality as the driver of saṃsāra and its cessation as liberation.