Shloka 7
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
पितृणां विषयान ज्ञात्वा तिर्यक्षु चरतां नूप । सुपर्णविषयान् ज्ञात्वा मरुतां विषयांस्तथा
pitṝṇāṁ viṣayān jñātvā tiryakṣu caratāṁ nūpa | suparṇaviṣayān jñātvā marutāṁ viṣayāṁs tathā ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ, ਤਿਰਯਕ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ, ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੱਤਾਵਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਬੱਝੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਯ-ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਹੱਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ-ਦੋਸ਼ ਦਿਖਾ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਸ਼ਰਤਬੱਧ ‘ਲੋਕ-ਹੱਦਾਂ’ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse points to a contemplative discipline: by understanding the ‘viṣayas’—the conditioned spheres and sense-objects that govern different classes of beings (ancestors, animals, Garuḍa, Maruts)—one recognizes the relativity and limitation of worldly enjoyments. This supports ethical restraint and strengthens the turn toward Sāṅkhya-Yoga insight aimed at liberation beyond all such domains.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on higher dharma and the paths of knowledge. Here he continues a cosmological-psychological mapping of various beings’ ‘domains’ to show how desire and experience are structured across worlds, preparing the listener for a mokṣa-oriented understanding.