Shloka 57
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
छिन्दन्ति पञ्चमं श्वासमल्पाहारतया नृूप,सत्पुरुष क्षमासे क्रोधका, संकल्पके त्यागसे कामका, सत्त्वगुणके सेवनसे निद्राका, प्रमादके त्यागसे भयका तथा अल्पाहारके सेवनद्वारा पाँचवें श्वास-दोषका नाश करते हैं
chindanti pañcamaṃ śvāsaṃ alpāhāratayā nṛpa | satpuruṣāḥ kṣamayā krodhaṃ saṅkalpake tyāgena kāmaṃ sattvaguṇasevanena nidrāṃ pramādatyāgena bhayaṃ tathā alpāhārasevanadvārā pañcamaśvāsadoṣaṃ nāśayanti ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਲੋਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਸ਼্বাস ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਪੰਜਵੇਂ’ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਿਮਾ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਕਾਮਨਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ; ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਨੀਂਦ-ਆਲਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭੈ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਹਾਰ-ਮਿਤਤਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼্বাস-ਸੰਬੰਧੀ ਪੰਜਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ethical mastery begins with disciplined habits: patience dissolves anger, renunciation loosens desire, cultivating sattva clears lethargy, abandoning heedlessness removes fear, and moderation in food supports control over deeper physiological-mental disturbances symbolized as a ‘breath-related’ defect.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on practical means of inner restraint. This verse lists specific antidotes—kṣamā, tyāga, sattva-sevana, and avoidance of pramāda—framed as methods by which noble persons eliminate key inner faults.