Shloka 116
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
संहृत्य सर्व निजदेहसंस्थं कृत्वाप्सु शेते जगदन्तरात्मा
saṁhṛtya sarvaṁ nijadehasaṁsthaṁ kṛtvāpsu śete jagadantarātmā | naradeva! yad mayā te sāṅkhyasya tattvaṁ prakāśitam | asmin purātane viśvarūpe sākṣād bhagavān nārāyaṇa eva sarvatrādhitiṣṭhati | sa eva sṛṣṭikāle jagataḥ sṛṣṭiṁ karoti saṁhārakāle ca tad ātmany eva līnayati | evaṁ jagat svadehābhyantare nidhāya sa jagadantarātmā bhagavān nārāyaṇa ekārṇave jale śete ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਜਗਤ ਦਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਜਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਦੇਵ! ਇਹੀ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਾ ਤੱਤ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਰਵਾਂਤਰਯਾਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਇਕਾਰ্ণਵ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that Nārāyaṇa is the immanent Lord and inner Self of the universe: He creates the world, withdraws it at dissolution, contains it within Himself, and remains transcendent even while pervading all.
Bhishma, instructing the king (Yudhiṣṭhira) in Śānti Parva, summarizes a cosmological doctrine: at the end of a cosmic cycle the Lord absorbs the universe into His own body and reclines on the primeval waters (ekārṇava), awaiting the next creation.